Essays · Olfactory Art

Utagawa Kunisada. Ka ni sasou haru no tsumeoto.

Mùi đến trước, tiếng đàn theo sau.

Utagawa Kunisada, Ka ni sasou haru no tsumeoto: bộ ba tranh khắc gỗ màu nishiki-e năm 1849 về mùi xuân và tiếng đàn koto

© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)


Một bộ ba tờ tranh trong một cuốn album

Tác phẩm được in năm 1849 ở Edo, nay là Tokyo. Đó là một bộ ba tờ, mỗi tờ khổ ōban, loại khổ đứng lớn quen thuộc của tranh ukiyo-e. Đặt ba tờ cạnh nhau, người xem có một cảnh rộng liền mạch. Kỹ thuật là nishiki-e, tranh khắc gỗ in nhiều màu, mỗi màu một bản khắc riêng.

Bộ tranh hiện nằm ở Bảo tàng Victoria và Albert tại London. Nó thuộc về một cuốn album gồm nhiều tờ in, được bảo tàng mua lại và vào sổ năm 1879. Nghĩa là chỉ ba mươi năm sau khi được in ở Edo, tờ tranh đã sang tới châu Âu, giữa lúc tranh Nhật đang được giới sưu tập phương Tây săn tìm.

Người vẽ là Utagawa Kunisada, sống từ năm 1786 đến năm 1865. Vào thời điểm làm bộ tranh này, ông đã là một trong những tên tuổi được in nhiều nhất Edo, chuyên về chân dung diễn viên kabuki và hình phụ nữ đẹp, và đã nhận tên hiệu Toyokuni của thầy mình.

Cái tên như một câu thơ

Tên tiếng Nhật của tác phẩm là Ka ni sasou haru no tsumeoto. Bảo tàng dịch sang tiếng Anh theo nghĩa: hương mùa xuân mang tới tiếng đàn koto.

Đọc chậm từng chữ thì thấy nhiều hơn thế. Ka là mùi. Sasou là mời, rủ, dẫn dụ. Haru là mùa xuân. Còn tsumeoto là tiếng của móng gảy, những miếng móng nhỏ đeo vào đầu ngón tay để gảy dây đàn koto. Cái tên không nói đến cây đàn như một vật. Nó nói đến âm thanh sinh ra khi ngón tay chạm dây.

Như vậy cả câu là một chuỗi chuyển động: mùi mời, mùa xuân đến, ngón tay gảy, tiếng vang lên. Không có chủ ngữ con người rõ ràng. Mùi là thứ hành động trước tiên.

Tranh ukiyo-e hay có những cái tên như vậy, vừa mô tả vừa chơi chữ, để người xem có học đọc ra nhiều tầng nghĩa. Ở đây, trò chơi nằm ở chỗ nối hai giác quan mà hội hoạ không chạm tới được.

Hai giác quan tranh không vẽ được

Một bức tranh không có mùi và không có tiếng. Những gì Kunisada có là nét khắc, mảng màu, cách sắp xếp nhân vật trên ba tờ giấy. Vậy mà tác phẩm lại đặt tên theo hai thứ nằm ngoài tầm với của nó.

Đó không phải điều hiếm trong văn hoá Edo. Người thị dân quen đọc tranh cùng với thơ, quen nhìn một cành hoa và nghĩ tới mùi của nó, quen nhìn một người cầm đàn và nghĩ tới bản nhạc. Hình ảnh là điểm xuất phát. Phần còn lại do người xem mang tới.

Mùi hoa xuân ở Nhật gắn với hoa mơ, loại hoa nở sớm khi trời còn lạnh và được thơ ca nhắc tới vì mùi nhiều hơn vì sắc. Tên tác phẩm không nói rõ đó là hoa gì. Penta để nguyên chỗ trống ấy.

Những gì chắc chắn là cái tên xếp mùi đứng trước âm thanh. Khứu giác mở đầu, thính giác đi theo. Trong một bức tranh vốn chỉ dành cho mắt, đó là một lựa chọn đáng để ý.

Vì sao bộ tranh đáng nhớ

Kunisada làm hàng nghìn bản in trong đời. Phần lớn là hình diễn viên, cảnh sân khấu, phụ nữ đẹp. Bộ tranh này thuộc dòng thứ ba, nhưng cái tên của nó khiến nó khác đi.

Nó cho thấy ở Edo giữa thế kỷ 19, mùi hương không chỉ là một thứ để dùng. Nó là một chủ đề đủ quen để đặt vào tên một bộ tranh bán rộng rãi, và đủ tinh tế để được ghép với âm nhạc.

Hôm nay, bộ tranh nằm yên trong một cuốn album ở London. Không có mùi, không có tiếng đàn. Chỉ có cái tên, vẫn làm đúng việc nó được giao từ năm 1849: mời người xem tự ngửi, tự nghe.



Thành viên Penta