Essays · Olfactory Art

Chelsea Porcelain Manufactory. Perfume vase.

Một chiếc bình không đựng nước, chỉ đựng mùi của hoa đã khô.

Xưởng sứ Chelsea, Perfume vase: bình hương sứ mềm có nắp, trang trí hình chim, khoảng năm 1761

The Metropolitan Museum of Art, Gift of Irwin Untermyer, 1964 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art


Một chiếc bình trên bệ lò sưởi

Chiếc bình được làm ở xưởng sứ Chelsea, London, khoảng năm 1761. Theo The Metropolitan Museum of Art ở New York, nơi nó đang được lưu giữ, bình làm bằng sứ mềm, cao 43,2 cm, rộng 29,2 cm, sâu 17,8 cm, nặng gần 2,9 kg. Nó gồm hai phần: thân bình và nắp, được đánh số riêng trong hồ sơ bảo tàng.

Bảo tàng gọi nó là perfume vase, bình hương. Người Anh thế kỷ 18 còn gọi những chiếc bình kiểu này là essence pot hay bình pot pourri. Chúng thường được đặt trên bệ lò sưởi, bên trong chứa hỗn hợp cánh hoa và lá khô có mùi thơm. Nắp bình giữ mùi lại, hoặc cho nó thoát ra từ từ.

Hồ sơ của bảo tàng gắn cho chiếc bình từ khoá chim. Chim, hoa, cành lá là những hình ảnh quen thuộc trên sứ châu Âu thời ấy. Trên một chiếc bình đựng hoa khô, chúng như một lời nhắc về khu vườn mà những cánh hoa đã rời khỏi.

Chiếc bình là quà của nhà sưu tầm Irwin Untermyer, tặng bảo tàng năm 1964. Hiện nó được trưng bày trong phòng 512 của Met.

Sứ mềm và thời Neo vàng

Xưởng Chelsea hoạt động ở London từ năm 1745 đến năm 1784. Đây là một trong những xưởng sứ đầu tiên của nước Anh, ra đời khi châu Âu vẫn đang cố làm ra thứ sứ cứng của Trung Hoa và Nhật Bản mà họ mua về bằng đường biển.

Người Anh khi ấy chưa có công thức sứ cứng. Họ làm sứ mềm, nung ở nhiệt độ thấp hơn, từ đất sét trộn với những thành phần khác, trong đó có tro xương ở một số giai đoạn. Sứ mềm dễ vỡ hơn khi nung, nhưng bề mặt mềm mại và ăn màu men rất đẹp.

Chiếc bình thuộc giai đoạn mà giới nghiên cứu gọi là thời Neo vàng, Gold Anchor, từ năm 1759 đến năm 1769. Tên gọi này đến từ dấu hình chiếc neo vẽ bằng vàng mà xưởng dùng trong những năm ấy. Đây là giai đoạn sứ Chelsea cầu kỳ nhất, với nền màu đậm, vẽ men nhiều màu và thếp vàng.

Một bình hương của thời Neo vàng không phải đồ dùng hằng ngày. Nó là vật trưng bày, đặt ở chỗ khách nhìn thấy đầu tiên.

Mùi trong căn nhà Georgian

Pot pourri trong tiếng Pháp có nghĩa đen là cái nồi thối, hay cái nồi ủ. Cái tên nghe lạ nhưng đúng với cách làm: cánh hoa, lá thơm, vỏ và hạt gia vị được ủ và phơi cho khô dần, có khi trộn thêm muối, rồi cho vào bình. Chúng giữ mùi rất lâu sau khi đã mất màu.

Trong những căn nhà Anh thế kỷ 18, mùi không tự nhiên dễ chịu. Có khói than, khói nến, mùi ẩm của đá và vải. Một chiếc bình pot pourri là một cách chỉnh lại không khí trong phòng, lặng lẽ, không cần lửa.

Điều đáng để ý là mùi ở đây được thiết kế cùng với đồ đạc. Chiếc bình phải hợp với lò sưởi, với gương, với những đồ sứ khác trên bệ. Cái đẹp của nó được nhìn, còn cái việc của nó được ngửi. Hai thứ đi cùng nhau, và cả hai đều là một phần của cách bày biện một căn phòng.

Như vậy mùi không phải thứ thêm vào sau cùng. Nó được tính vào ngay từ lúc chọn đồ cho căn nhà.

Vì sao chiếc bình đáng nhớ

Ngày nay chiếc bình trống. Không còn cánh hoa nào bên trong, không còn mùi nào đi ra từ nắp. Người xem ở Met chỉ thấy sứ, men, vàng, hình chim. Nhưng tên của nó vẫn giữ lại chức năng cũ. Nó là một bình hương, dù đã lâu không còn hương.

Chiếc bình nhắc rằng lịch sử của mùi không chỉ nằm trong những chai nước hoa đeo trên người. Nó còn nằm trong những vật đứng yên trong nhà, làm việc của mình suốt ngày, không ai để ý. Mùi của một căn phòng cũng được người ta chọn, được đặt vào đồ vật, được bày ra.

Ở London cùng thời, một xưởng khác cũng làm lọ hương bằng sứ, nhỏ hơn nhiều, để cầm tay và mang theo người, như lọ đựng hương của Charles Gouyn. Một bên là mùi cho cơ thể, một bên là mùi cho căn phòng. Chiếc bình của Chelsea thuộc về bên thứ hai: nó cao, nặng, đứng yên, và chờ người ta bước vào.



Thành viên Penta