Essays · Photography

Santu Mofokeng. The Black Photo Album / Look at Me.

Mỗi tấm ảnh là một lựa chọn được nhìn thấy.

Santu Mofokeng, The Black Photo Album / Look at Me: chân dung studio đen trắng của một người Nam Phi da đen mặc trang phục trang trọng

Tate · Tate


Những tấm ảnh ông không nhận ra

Santu Mofokeng (1956 đến 2020) là nhiếp ảnh gia Nam Phi, lớn lên ở Soweto. Ông làm nhiếp ảnh trong những năm chế độ apartheid, và phần lớn đời nghề của ông xoay quanh một câu hỏi: ảnh kể gì về người da đen Nam Phi, và ai là người kể.

Khi làm một dự án nghiên cứu về đời sống ở Soweto, Mofokeng bắt gặp trong nhà nhiều gia đình những tấm ảnh đen trắng rất cũ. Đó là chân dung ông bà, cụ kỵ của họ, chụp trong studio, mặc trang phục trang trọng. Ông kể rằng mình không thấy mình liên hệ được với những tấm ảnh ấy. Chúng không giống bất cứ hình ảnh nào về người da đen mà ông đã quen nhìn.

Chính cảm giác lạ đó dẫn ông đến tác phẩm này.

Tám mươi slide

The Black Photo Album / Look at Me: 1890 to 1950 ra mắt tại Johannesburg Biennale năm 1997. Đó là một buổi trình chiếu: 80 slide 35mm đen trắng, chiếu nối nhau trong phòng tối. Khoảng một nửa số slide là ảnh quét lại từ album của chín gia đình ở nhiều nơi tại Nam Phi, được Mofokeng xử lý kỹ thuật số.

Những người trong ảnh là tầng lớp trung lưu da đen, chụp trong khoảng từ năm 1890 đến năm 1950. Họ tự đặt thợ chụp. Họ đứng hoặc ngồi theo lối chân dung thời Victoria: áo vest, cổ cồn, váy dài, ghế tựa, phông vẽ. Nhiều tấm được sửa ảnh theo cách của studio thời ấy.

Tác phẩm hiện thuộc bộ sưu tập Tate, và đã được trưng bày tại Tate Modern. Nó là một trong những tác phẩm slide được Tate lưu giữ, một định dạng mà máy chiếu và phim đang dần biến mất.

Một kho lưu trữ ngược

Để hiểu vì sao những tấm ảnh gia đình này có sức nặng, cần nhớ hình ảnh người châu Phi thường được tạo ra như thế nào trong cùng giai đoạn. Phần lớn do người ngoài chụp: nhà nhân học, nhà truyền giáo, bưu thiếp cho khách châu Âu. Người trong ảnh là đối tượng để quan sát, phân loại. Họ không được chọn gì.

Album của Mofokeng làm điều ngược lại. Mỗi chân dung ở đây là một lần người da đen Nam Phi tự đặt hàng hình ảnh của mình. Họ chọn quần áo đẹp nhất, dáng đứng đàng hoàng nhất. Họ muốn được nhìn thấy như những người có tên, có nhà, có vị trí. Giới nghiên cứu gọi tác phẩm là một kho lưu trữ ngược, chống lại những hình dung cố định về người châu Phi.

Cũng có thể hỏi: vì sao họ chọn lối chân dung Victoria? Đó là ngôn ngữ của quyền lực thời thuộc địa. Dùng nó, họ vừa thuận theo, vừa đòi lại. Mofokeng không trả lời thay họ. Ông để câu hỏi mở trong phòng chiếu.

Nhìn tôi

Tên tác phẩm có hai phần. The Black Photo Album là tên một vật: một cuốn album. Look at Me là một câu nói, ở ngôi thứ nhất. Người trong ảnh lên tiếng, không phải người đứng sau máy.

Đặt cạnh nhau trong phòng tối, từng slide hiện lên rồi tắt, những gương mặt không quen này trở nên khó bỏ qua. Người xem không biết tên họ. Nhiều khi chính con cháu họ cũng không còn biết. Nhưng ánh nhìn vẫn còn, và nó nhìn thẳng ra.

Mofokeng không làm ra những tấm ảnh này. Ông tìm thấy chúng, và cho chúng một căn phòng để được nhìn lại. Công việc của ông là của một người giữ kho, không phải người chụp. Một cách làm tương tự xuất hiện ở album ảnh Iran của Newsha Tavakolian, nơi một cuốn album gia đình cũng trở thành nơi hỏi lại ai được quyền kể về ai.



Thành viên Penta