Essays · Olfactory Art
Anicka Yi. Biography.
Một đời người có thể được viết bằng mùi.
Anicka Yi, Biography fragrances, 2019 · Artforum
Ba người phụ nữ, ba chai
Tháng 11 năm 2019, Anicka Yi ra mắt Biography tại Dover Street Market ở New York và Los Angeles. Đó là ba mùi nước hoa, mỗi mùi có một ấn bản giới hạn một nghìn chai. Người cùng làm với Yi là nhà điều chế nước hoa người Pháp Barnabé Fillion.
Mỗi mùi mang tên một nhân vật nữ. Tập một, Shigenobu Twilight, nói về Fusako Shigenobu, người sáng lập và lãnh đạo Hồng quân Nhật Bản, sống nhiều năm lưu vong ở Lebanon. Tập hai, Radical Hopelessness, nói về Hatshepsut, một trong rất ít phụ nữ từng lên ngôi pharaoh ở Ai Cập cổ đại. Tập ba, Beyond Skin, nói về một thực thể trí tuệ nhân tạo nữ chưa có tên, thuộc về tương lai.
Ba người không có điểm chung nào về thời đại hay quốc gia. Điểm chung duy nhất là họ đều từ chối những giới hạn đặt sẵn cho mình. Và họ đều dễ bị lịch sử viết sai, hoặc không viết.
Vật liệu kể đời người
Yi không cố tái tạo mùi cơ thể của những người này. Bà dùng vật liệu như những chi tiết trong một cuốn tiểu sử.
Với Shigenobu, có tuyết tùng, cỏ xạ hương và nhũ hương, những vật gợi Lebanon, nơi bà sống lưu vong. Đặt cạnh đó là thanh yên Nhật yuzu, lá tía tô và tiêu đen, như nỗi nhớ quê nhà Nhật Bản không nguôi.
Với Hatshepsut, có gỗ đàn hương và hoắc hương, cùng tiêu hồng, bách xù và bạch đậu khấu. Những vật liệu gợi lăng mộ, đền thờ, những chuyến hàng hương liệu của Ai Cập cổ.
Với thực thể trí tuệ nhân tạo, có hoa hồng, rong biển và da lộn. Một bông hoa, một thứ của biển, một thứ của da thuộc. Như một cơ thể được ghép lại từ ba thế giới khác nhau.
Yi từng tả Biography như một cách viết đời mình vượt ra ngoài sinh học. Nghĩa là: một người phụ nữ không nhất thiết được định nghĩa bằng cơ thể sinh ra cùng mình.
Chai như hoá thạch
Chai của Biography làm bằng acrylic trong suốt. Bên trong mỗi chai có gắn hình côn trùng, bọ rùa, kiến hoặc ruồi tuỳ theo mùi, như những hoá thạch của tương lai. Trang chính thức của dự án mô tả chai là sự kết hợp giữa yếu tố phân tử, động vật và công nghiệp, đúng với ngôn ngữ điêu khắc quen thuộc của Yi.
Côn trùng trong chai không phải để trang trí. Yi làm việc nhiều năm với vi khuẩn, nấm, côn trùng và những hệ sống nhỏ. Với bà, cơ thể con người chưa bao giờ là một khối khép kín. Nó luôn có những sự sống khác đi cùng. Chai nước hoa, vốn là biểu tượng của sự sạch sẽ và hoàn hảo, nay chứa bên trong một con ruồi.
Một mùi làm trong mười hai năm
Shigenobu Twilight không mới. Yi làm phiên bản đầu tiên năm 2007, cùng kiến trúc sư Maggie Peng, sau nhiều tháng thử mùi ngay trong bếp nhà mình. Khi ấy Yi chưa phải là tên tuổi lớn. Mùi được giữ lại, rồi mười hai năm sau mới trở thành một chai có thể mua ở cửa hàng.
Trong khoảng thời gian đó, Yi làm những tác phẩm lớn hơn với mùi, như You Can Call Me F năm 2015, nơi vi khuẩn của một trăm người phụ nữ được nuôi chung trong phòng trưng bày. Biography thì nhỏ hơn nhiều. Nó vừa trong lòng bàn tay.
Nhưng chính kích thước ấy khiến nó đặt một câu hỏi khác. Ngành nước hoa quen bán huyền thoại: một người phụ nữ bí ẩn, một thành phố, một mùa hè. Yi dùng lại hình thức ấy, cửa hàng, chai, tên gọi, nhưng thay huyền thoại bằng những đời người có thật và một đời người chưa ra đời. Người mua không mua một hình mẫu để trở thành. Họ nhận về một câu chuyện để mang theo.
Olfactory Art