Essays · Olfactory Art

Anicka Yi. Life Is Cheap.

Trước khi nhìn thấy một người, ta đã ngửi thấy họ.

Anicka Yi, Life Is Cheap: sắp đặt với đàn kiến trong hệ đường đi phản chiếu gương tại Guggenheim

Solomon R. Guggenheim Museum · Solomon R. Guggenheim Museum


Một giải thưởng, một lối vào

Anicka Yi nhận giải Hugo Boss năm 2016, giải thưởng hai năm một lần do Solomon R. Guggenheim Museum ở New York trao. Triển lãm của người đoạt giải, The Hugo Boss Prize 2016: Anicka Yi, Life Is Cheap, mở tại Guggenheim từ ngày 21 tháng 4 đến ngày 5 tháng 7 năm 2017.

Người xem không bước thẳng vào phòng trưng bày. Họ đi qua một lối vào mà Yi dựng như một chuồng giữ, loại không gian người ta dùng để tạm giữ, kiểm tra, phân loại trước khi cho đi tiếp. Trong đó, những bình kim loại phun ra một mùi do nghệ sĩ nghĩ ra.

Mùi ấy có tên Immigrant Caucus. Yi làm việc với một nhóm nhà khoa học ở Đại học Columbia để tạo ra nó từ những hợp chất hoá học lấy từ mồ hôi của phụ nữ Mỹ gốc Á và từ dấu tiết của kiến thợ mộc.

Chưa thấy tác phẩm nào, người xem đã mang mùi ấy trên quần áo, trên tóc. Họ vào phòng như những người vừa được đánh dấu.

Một đàn kiến trong gương

Ở cuối phòng trưng bày là một diorama thứ hai. Bên trong có một đàn kiến sống. Chúng đi lại trong một mạng lưới đường đi, và mạng lưới ấy phản chiếu vô tận qua những mặt gương. Nhìn từ ngoài, nó giống một cỗ máy xử lý dữ liệu khổng lồ, mỗi con kiến là một tín hiệu chạy qua mạch.

Đàn kiến cũng sống trong cùng mùi Immigrant Caucus đã phủ lối vào. Theo Guggenheim, điều này mở ra khả năng về một trạng thái tinh thần chung giữa kiến và người: hai loài, hai hệ thần kinh khác nhau, cùng ở trong một tín hiệu hoá học.

Kiến là loài sống bằng mùi. Chúng tìm đường, nhận ra đồng loại, báo động nhau bằng dấu vết hoá học. Một con kiến lạc khỏi mùi của tổ sẽ bị xem như kẻ lạ. Đặt đàn kiến cạnh mùi mồ hôi người, Yi mượn thế giới của kiến để nói về thế giới của người.

Phần còn lại của triển lãm dùng vi khuẩn, một vật liệu quen thuộc của Yi từ nhiều năm trước. Vi khuẩn không có biên giới. Chúng đi theo người, theo đồ vật, theo không khí.

Chủng tộc, di cư, và nỗi sợ lây nhiễm

Life Is Cheap đặt mùi vào giữa những câu hỏi nặng nề: chủng tộc, di cư, và nỗi sợ lây nhiễm. Ba điều này gắn với nhau lâu hơn ta nghĩ. Trong nhiều giai đoạn lịch sử, người nhập cư bị mô tả bằng mùi. Mùi thức ăn của họ, mùi cơ thể của họ, mùi khu phố họ ở. Mùi trở thành một cách để đánh dấu ai thuộc về, ai không.

Yi đảo ngược cơ chế ấy. Bà lấy mùi của một nhóm người thường bị nhìn như người ngoài, rồi phủ nó lên tất cả những ai bước vào bảo tàng. Không còn người ngửi và người bị ngửi. Mọi người đều mang cùng một mùi khi đi qua cửa.

Chữ caucus trong tên mùi có nghĩa là một cuộc họp kín, một nhóm cùng lợi ích. Immigrant Caucus vì thế gợi một tập thể: những người nhập cư có tiếng nói chung. Mà tiếng nói ấy ở đây không phải lời. Nó là mùi.

Hai năm trước, trong You Can Call Me F, Yi đã nuôi vi khuẩn từ một trăm người phụ nữ để nói về nỗi sợ mạng lưới phụ nữ. Life Is Cheap đi tiếp con đường ấy, với một câu hỏi rộng hơn: một cơ thể lạ được đón nhận hay bị cách ly, và mũi của ta quyết định điều đó nhanh tới mức nào?

Điều đáng nhớ ở triển lãm là nó không để người xem đứng ngoài. Bạn không thể xem Life Is Cheap như xem một bức tranh treo tường. Bạn phải thở nó.



Thành viên Penta