Essays · Photography

Carrie Mae Weems. Kitchen Table Series.

Một chiếc bàn đứng yên, và cả đời sống đi qua nó.

Carrie Mae Weems, Kitchen Table Series: người phụ nữ ngồi ở chiếc bàn bếp gỗ dưới ngọn đèn treo, ảnh đen trắng

The Bell Gallery, Brown University · The Bell Gallery, Brown University


Một chiếc bàn, một ngọn đèn

Một chiếc bàn gỗ đơn giản. Phía trên, một ngọn đèn treo thả ánh sáng xuống thành một vùng sáng rõ, xung quanh chìm trong bóng tối. Máy ảnh đặt ở đầu bàn, nhìn thẳng dọc mặt gỗ. Góc máy ấy không bao giờ đổi.

Đó là khung cảnh của Kitchen Table Series, loạt ảnh Carrie Mae Weems làm trong khoảng năm 1989 và 1990. Loạt ảnh gồm 20 bản in ảnh đen trắng và 14 tấm văn bản đi kèm. Nó được trưng bày lần đầu năm 1990 và từ đó trở thành một trong những tác phẩm được nhắc đến nhiều nhất của nhiếp ảnh Mỹ cuối thế kỷ 20.

Weems làm loạt ảnh ngay tại căn bếp nhà mình, quanh chính chiếc bàn gia đình. Khi ấy bà đang dạy nhiếp ảnh ở Hampshire College, tại Amherst, bang Massachusetts. Bà tranh thủ chụp vào đêm khuya và sáng sớm, những lúc có thể giành được chút thời gian.

Người phụ nữ ở đầu bàn

Nhân vật chính của loạt ảnh là một người phụ nữ, và người đóng vai ấy là chính Weems. Nhưng đây không phải những bức chân dung tự hoạ theo nghĩa thông thường. Người phụ nữ trong ảnh vừa là bà, vừa không phải bà. Bà là một nhân vật được dựng lên, vừa riêng tư vừa mang dáng dấp của rất nhiều phụ nữ khác.

Quanh chiếc bàn, người phụ nữ sống qua nhiều mối quan hệ. Có lúc bà ngồi cười với bạn bè. Có lúc bà ngồi học bài cùng con gái. Có lúc bà uống một ly với người hàng xóm. Có một người đàn ông trong đời bà, và có những khoảnh khắc bà ngồi một mình. Mỗi cảnh là một chương.

Không cảnh nào là ngẫu nhiên. Ánh sáng của ngọn đèn treo được dựng kỹ. Đồ vật trên bàn được chọn và đặt có chủ ý, mỗi món mang một nghĩa riêng trong cảnh. Tư thế người trong ảnh cũng vậy. Và các tấm ảnh nối tiếp nhau theo một mạch truyện rõ ràng, như những cảnh của một vở kịch trên cùng một sân khấu.

Những tấm văn bản đi kèm đẩy câu chuyện đi xa hơn. Chúng pha giọng kể của nghệ sĩ với lời các bài hát phổ thông và những mẩu văn hoá đại chúng. Nhờ vậy, người phụ nữ trong ảnh không chỉ là một cá nhân. Bà là một nhân vật được định hình bởi cả nền văn hoá quanh mình.

Căn bếp như một nơi của quyền lực

Căn bếp thường bị xem là không gian riêng, không gian của nữ giới, tách khỏi đời sống công cộng. Kitchen Table Series phá bỏ sự tách biệt đó. Chủ đề của loạt ảnh là chủng tộc, giai cấp, giới, tình bạn, tình yêu, mất mát, quyền lực và làm mẹ. Tất cả đều diễn ra quanh một chiếc bàn ăn trong nhà.

Khi một người phụ nữ da đen đặt chính mình vào trung tâm của khung hình, ngồi ở đầu bàn, nhìn thẳng vào máy ảnh, đó đã là một tuyên bố. Trong lịch sử nhiếp ảnh và hội hoạ, vị trí ấy hiếm khi thuộc về bà. Weems không giải thích tuyên bố ấy. Bà chỉ dựng nó lên, cảnh này tiếp cảnh khác.

Điều khiến loạt ảnh có sức nặng là sự bình thường của nó. Không có sự kiện lớn. Chỉ có những buổi tối, những cuộc trò chuyện, những lần cãi nhau và làm lành. Nhưng chính trong những chuyện nhỏ ấy, những câu hỏi lớn về ai có quyền, ai phải chờ, ai được lắng nghe lần lượt hiện ra.

Vì sao chiếc bàn ấy còn ở lại

Hơn ba mươi năm sau, Kitchen Table Series vẫn được trưng bày thường xuyên. Phòng trưng bày Bell của Đại học Brown giới thiệu loạt ảnh từ ngày 11 tháng 11 đến 21 tháng 12 năm 2017. Phòng trưng bày Quốc gia Hoa Kỳ ở Washington giữ một bộ gồm 20 bản in bạch kim và paladi cùng 14 bản in lụa văn bản, in năm 2003 từ loạt ảnh năm 1990. Nhiều thế hệ nghệ sĩ về sau, khi làm việc với câu hỏi bản sắc, đều nhìn lại chiếc bàn này.

Một chiếc bàn trong nhà cũng xuất hiện trong tĩnh vật của Laura Letinsky, nhưng ở đó người đã rời đi, chỉ còn vụn bánh và ly dở. Ở Weems thì ngược lại. Người luôn có mặt. Chiếc bàn là nơi họ đối diện nhau.

Kitchen Table Series nhắc rằng những gì lớn nhất trong đời thường được nói ra ở những chỗ nhỏ nhất. Một căn bếp. Một ngọn đèn. Một chiếc ghế kéo ra rồi đẩy vào.



Thành viên Penta