Essays · Contemporary Art
Carsten Höller. Test Site.
Cơ thể biết trước khi đầu hiểu.
Tate Modern · Tate Modern
Năm cái ống trong một nhà máy điện cũ
Từ ngày 10 tháng 10 năm 2006 đến ngày 15 tháng 4 năm 2007, Turbine Hall của Tate Modern có năm đường trượt. Chúng là những cái ống xoắn ốc, bắt đầu từ các tầng trên của toà nhà và chạy xuống tận sàn sảnh. Ai cũng có thể vào trượt, không mất tiền.
Tác phẩm tên Test Site, bãi thử. Carsten Höller, nghệ sĩ sinh năm 1961, làm nó cho chương trình The Unilever Series, loạt tác phẩm đặt hàng hằng năm cho sảnh lớn của Tate.
Từ trên các ban công, người ta thấy những cái ống uốn quanh không gian như những sợi dây khổng lồ. Ở chân ống là cảnh quen thuộc: người lớn, trẻ con vụt ra, lảo đảo đứng dậy, cười. Tiếng hét vọng dọc sảnh bê tông.
Trước Turbine Hall, Höller đã đặt sáu đường trượt nhỏ hơn ở những nơi khác. Ông coi Test Site như một mẫu thử: nếu đường trượt dùng được trong một bảo tàng, liệu nó có thể thành một cách đi lại trong thành phố hay không.
Một nhà khoa học đổi nghề
Höller có bằng tiến sĩ sinh học trước khi làm nghệ sĩ. Dấu vết của nghề cũ còn rõ trong tác phẩm của ông. Ông hay dựng những thứ giống thí nghiệm, nhưng người làm thí nghiệm là khách, và đối tượng được thử là chính cơ thể họ.
Tate nhắc đến vài tác phẩm trước đó của ông. Flying Machine, năm 1996, cỗ máy bay dành cho khách. Upside-Down Goggles, kính lật ngược thế giới trước mắt người đeo. Frisbee House, năm 2000. Mỗi tác phẩm xê dịch nhẹ một nhận thức quen thuộc, như chiếc kính khiến trên thành dưới.
Test Site là bước lớn nhất trong chuỗi ấy. Nó không cần hướng dẫn, không cần giải thích. Một cái ống, một lối vào, một lối ra. Phần còn lại cơ thể tự làm.
Cùng một nghệ sĩ, nhiều năm sau, lại đi từ cú trượt sang giấc ngủ: Insensatus Vol. 1 Fig. 1, một bộ kem đánh răng có mùi được làm để đổi giấc mơ. Vẫn là một bài thử, lần này qua mũi và miệng.
Hoảng loạn khoan khoái
Để nói về cảm giác trên đường trượt, Höller mượn lời nhà văn Pháp Roger Caillois. Caillois viết về những trò chơi gây chóng mặt, và mô tả trạng thái ấy là một nỗi hoảng loạn khoan khoái giáng xuống một tâm trí vốn tỉnh táo.
Hai chữ đi ngược nhau. Vui và sợ. Tỉnh và mất kiểm soát. Trong vài giây trượt xuống, người ta không chọn được một trong hai. Họ ở giữa. Höller quan tâm đúng khoảng giữa đó: một trạng thái bên trong mà không ai đứng ngoài nhìn thấy được.
Một bài nghiên cứu đăng trên Tate Papers đọc Test Site qua lý thuyết trò chơi của Caillois, nhấn vào một đặc điểm: người chơi được tự do nhận hay từ chối. Không ai bị đẩy vào ống. Người đứng xếp hàng, nhìn xuống, đo lòng can đảm của mình, rồi quyết định. Quyết định ấy cũng là một phần tác phẩm.
Caillois còn nói đến một thứ chóng mặt về mặt đạo đức, gắn với ham muốn hỗn loạn mà thường ngày ta nén lại. Trong một bảo tàng, nơi người ta quen đi chậm, nói nhỏ, không chạm vào gì, một đường trượt là một sự cho phép. Được mất trật tự một chút, ở đúng chỗ, trong đúng vài giây.
Nhìn và bị nhìn
Test Site vận hành trên hai lớp. Lớp ngoài là cảnh tượng: năm đường cong lớn trong một sảnh công nghiệp, dòng người lên xuống, tiếng cười. Ai đứng trên cầu cũng xem được. Lớp trong là cảm giác của người trượt, không truyền lại được cho ai.
Bài nghiên cứu trên Tate Papers dùng những lý thuyết về nghệ thuật tương tác và về các quan hệ xã hội mà tác phẩm tạo ra để đọc Test Site. Người xếp hàng nói chuyện với nhau. Người vừa trượt xong kể cho người sắp trượt. Tác phẩm không chỉ là cái ống. Nó là những gì diễn ra giữa người với người quanh cái ống.
Điều còn lại khi năm cái ống được tháo đi là một câu hỏi đơn giản. Ta có tin cơ thể mình như một cách biết không, hay chỉ tin những gì mắt thấy và đầu giải thích được? Höller không trả lời. Ông chỉ mở một lối vào và chờ.
Contemporary Art