Essays · Photography

Claudia Andujar. The Yanomami.

Có những thứ chỉ hiện ra khi đường viền mờ đi.

Claudia Andujar, The Yanomami: ảnh màu mờ nhoè với vệt sáng, người Yanomami trong nhà chung giữa rừng Amazon

Courtesy the artist and Galeria Vermelho, São Paulo · Aperture


Một người sống sót đến Amazon

Claudia Andujar sinh ở Neuchâtel, Thuỵ Sĩ, và lớn lên ở Oradea, vùng Transylvania. Cha bà là người Do Thái gốc Hungary. Năm 1944, ông bị trục xuất và chết trong trại tập trung. Mẹ bà, người Thuỵ Sĩ, đưa con chạy về Thuỵ Sĩ. Năm 1947, Andujar đến New York như một người tị nạn. Năm 1955, bà chuyển tới São Paulo.

Ở Brazil, bà từ bỏ hội hoạ và tự học nhiếp ảnh. Từ năm 1966 đến 1976, bà làm việc cho tạp chí Realidade, chụp những cộng đồng ở bên lề xã hội Brazil. Ảnh của bà cũng xuất hiện trên Life và trên tạp chí Aperture.

Năm 1971, Realidade làm một số đặc biệt về Amazon. Trong chuyến đi đó, Andujar gặp người Yanomami lần đầu. Cuộc gặp ấy định hướng phần còn lại của đời bà.

Khó mà không đặt hai phần đời ấy cạnh nhau. Một người mất cha vì một chính sách muốn xoá sổ cả một dân tộc, về sau lại dành cả đời đứng cạnh một dân tộc khác đang bị đe doạ. Andujar không biến điều này thành khẩu hiệu. Nhưng nó giải thích vì sao bà không bao giờ chỉ là người chụp ảnh đi ngang qua.

Chụp thứ không nhìn thấy

Sau chuyến đi đầu, Andujar quay lại nhiều lần và ở lại lâu, với sự hỗ trợ của hai học bổng Guggenheim. Bà chụp đời sống hằng ngày trong những ngôi nhà chung lớn giữa rừng, trẻ em, người già, những buổi tụ họp. Nhưng dần dần, bà nhận ra một giới hạn: máy ảnh chỉ thấy bề ngoài, còn phần quan trọng nhất trong thế giới của người Yanomami lại nằm ở những gì mắt thường không thấy.

Người Yanomami sống giữa một thế giới đầy linh hồn. Các thầy cúng bước vào trạng thái xuất thần để gặp và trò chuyện với chúng. Andujar muốn ảnh của mình chạm được tới đó.

Bà thử đủ cách. Bôi vaseline lên ống kính để hình nhoè đi. Dùng đèn flash và đèn dầu để ánh sáng loang thành vệt. Dùng phim hồng ngoại để màu sắc lệch khỏi thực tế. Phơi sáng lâu, phơi sáng nhiều lần chồng lên nhau, để một người đang múa để lại nhiều bóng.

Kết quả là những tấm ảnh mà ranh giới giữa người và khói, giữa cơ thể và ánh sáng, gần như tan biến. Không ai nhìn chúng mà hiểu được hết. Nhưng chúng gợi được cảm giác rằng trong khung hình còn có thứ gì khác ngoài những gì ta thấy.

Phần lớn những thử nghiệm này dùng phim màu, trong khi nhiếp ảnh tư liệu thời đó chủ yếu vẫn là đen trắng. Màu đỏ của lửa, màu xanh lệch của phim hồng ngoại, trở thành một phần của ngôn ngữ riêng.

Ảnh như một cách đứng về một phía

Từ năm 1974, chính phủ Brazil làm con đường Perimetral Norte cắt qua vùng đất của người Yanomami. Con đường mang theo người lạ, và cùng với họ là những dịch bệnh mà cộng đồng này chưa từng tiếp xúc. Andujar chứng kiến điều đó từ bên trong.

Năm 1977, chính quyền buộc bà rời khỏi vùng đất Yanomami. Bà không dừng lại. Từ cuối thập niên 1970, bà cùng những người khác vận động để vùng đất của người Yanomami được công nhận và bảo vệ. Năm 1992, lãnh thổ ấy được chính thức phân định. Nhiếp ảnh, với bà, từ đó không chỉ là nghệ thuật mà còn là một hành động chính trị.

Ngày nay, ảnh của bà có một khu trưng bày cố định tại Inhotim, ở bang Minas Gerais, mở từ năm 2014. Năm 2015, Instituto Moreira Salles ở Rio de Janeiro tổ chức một triển lãm lớn do Thyago Nogueira phụ trách.

Cũng như Cecilia Vicuña với Brain Forest Quipu, Andujar đặt câu hỏi về rừng không phải như một phong cảnh, mà như nơi có người sống, có ký ức, có tiếng nói. Ảnh của bà nhắc rằng thứ bị đe doạ không chỉ là cây.



Thành viên Penta