Essays · Contemporary Art

Cecilia Vicuña. Brain Forest Quipu.

Mỗi nút thắt là một cách nhớ.

Cecilia Vicuña, Brain Forest Quipu: hai cấu trúc sợi màu trắng xương treo từ trần Turbine Hall, Tate Modern

Tate Modern · Tate Modern


Hai bộ xương trắng trong sảnh tuabin

Tháng 10 năm 2022, ở hai đầu Turbine Hall của Tate Modern, London, có hai khối sợi màu trắng rủ từ trần xuống. Mỗi khối cao hai mươi bảy mét. Nhìn từ xa, chúng giống những thân cây đã chết, vỏ bạc đi vì hạn hán hay vì lửa. Nhìn gần hơn, chúng giống da rắn lột, giống xương, giống những thứ đã khô hết nước.

Tate gọi cặp tác phẩm này là Dead Forest Quipu, quipu của rừng chết. Chúng là phần hình khối của Brain Forest Quipu, tác phẩm Cecilia Vicuña làm cho chương trình Hyundai Commission, trưng bày từ ngày 11 tháng 10 năm 2022 đến ngày 16 tháng 4 năm 2023.

Danh sách vật liệu dài như một bản kiểm kê. Len chưa se, băng vải bông, gạc bông, dây bông, dây gai, lưới đay, dây buộc, giấy gói tái chế, bìa các tông, giấy khadi, que tre, sợi thực vật. Thêm sơn đất sét, nhựa và sơn. Thêm những mẩu xương, ống, que, thuỷ tinh, gốm nhặt từ bờ sông Thames. Tất cả treo trên hai khung thép.

Những vật ven sông do các phụ nữ trong cộng đồng Mỹ Latinh ở London đi nhặt. Vicuña trở lại London suốt tháng 9 và tháng 10 để làm tác phẩm cùng một nhóm thợ và người làm nghề địa phương. Đặt hai khối ở hai đầu sảnh, bà dựng một kiến trúc khác bên trong kiến trúc cũ: hai điểm neo, và khoảng giữa để người xem đi qua.

Quipu, một bài thơ trong không gian

Quipu, còn viết là khipu, nghĩa là nút trong tiếng Quechua. Đó là một sợi dây chính, từ đó rủ xuống nhiều sợi nhỏ, thắt nút theo nhiều kiểu, nhuộm nhiều màu. Người Andes đã dùng nó từ khoảng năm 2500 trước Công nguyên cho đến thế kỷ 16. Người ta cho rằng quipu ghi được số liệu, cả thơ và chuyện kể. Nhiều cách thắt nay không còn ai đọc được.

Sau cuộc chinh phục của châu Âu, quipu bị cấm và bị đốt. Nhưng theo cách Vicuña kể, ý niệm của nó không chết. Nó vẫn sống trong văn hoá Andes như một hình dung về sự nối kết: thân thể, cộng đồng, vũ trụ, buộc vào nhau bằng một sợi dây.

Vicuña sinh năm 1948 ở Chile, vừa là nhà thơ vừa là nghệ sĩ. Bà học mỹ thuật ở Đại học Chile tại Santiago, rồi sang London học tiếp ở Slade School of Fine Art năm 1972. Sau cuộc đảo chính lật đổ tổng thống Salvador Allende, bà ở lại London sống lưu vong đến năm 1975, là một trong những người lập nhóm Artists for Democracy. Sau đó bà sống ở Bogotá đến năm 1980, và nay sống giữa Chile và New York.

Bà làm việc với quipu hơn năm mươi năm. Quipu của bà không theo hình dạng cổ. Nó là thơ, là điêu khắc, là trình diễn, là âm thanh, là phim. Một chữ, một cử chỉ, một nhóm người, đều có thể thành một nút.

Tám tiếng thở

Brain Forest Quipu không chỉ để nhìn. Từ bên trong hai khối sợi và dưới cây cầu giữa sảnh, có tiếng. Tate gọi phần này là Sound Quipu. Vicuña lên ý tưởng, nhà soạn nhạc Colombia Ricardo Gallo chỉ đạo, cùng Ariel Bustamante sắp xếp.

Có nhạc bản địa từ nhiều vùng, có những khoảng lặng được soạn sẵn, có những bản mới của Gallo, của Vicuña và các nghệ sĩ khác, có tiếng thu ngoài thiên nhiên. Bốn rãnh âm thanh, mỗi rãnh dài chừng tám tiếng, gồm 168 tệp từ 23 người góp và một kho lưu trữ. Người xem đi ngang qua sẽ gặp lúc có tiếng, lúc không. Tate mô tả đó là tám tiếng của hơi thở trái đất.

Còn một lớp nữa: Digital Quipu. Trên các màn hình rải khắp toà nhà và trên mạng là video của những người bản địa đang giữ đất, giữ rừng, giữ nước ở nhiều nước trên thế giới. Họ dùng nền tảng số để lời mình đi xa hơn. Vicuña gọi toàn bộ những kết nối này là dệt xã hội.

Một bài ai điếu có lời mời

Tate đọc tác phẩm như một hành động để tang: cho những khu rừng bị phá, cho khí hậu đang đổi, cho bạo lực với người bản địa. Nhưng cũng là một chỗ để những tiếng nói và những cách hiểu khác được nghe.

Vicuña viết một câu, đại ý: Trái Đất là một khu rừng não, và quipu ôm lấy mọi mối nối của nó. Rừng, trong cách nhìn ấy, không phải là tập hợp những cái cây. Nó là một mạng lưới biết nhớ. Chặt một phần, cả mạng lưới mất đi một đoạn trí nhớ.

Turbine Hall từng là nơi đặt máy phát điện, nơi than và dầu biến thành dòng điện cho thành phố. Treo ở đó một khu rừng đã chết bằng sợi, bằng rác ven sông, là đặt hai lịch sử cạnh nhau. Cùng chương trình này, Máret Ánne Sara cũng mang tri thức của người Sámi vào sảnh lớn, theo một cách rất khác.

Hai khối trắng không hứa gì. Chúng không mọc lá. Nhưng một sợi dây thì luôn chờ được buộc thêm một nút. Người xem đi giữa hai đầu sảnh, qua tiếng và khoảng lặng, là đang đi dọc một sợi dây như thế.



Thành viên Penta