Essays · Photography

Daido Moriyama. Stray Dog, Misawa.

Kẻ lang thang nhìn lại người đang nhìn mình.

Daido Moriyama, Stray Dog, Misawa: ảnh đen trắng hạt thô, con chó hoang lông rối ngoái đầu nhìn thẳng vào máy ảnh

© Daido Moriyama · SFMOMA


Một buổi sáng đầu năm 1971

Ngay sau Tết Dương lịch năm 1971, Daido Moriyama ở Misawa, một thị trấn phía bắc nước Nhật, nơi có một căn cứ lớn của Không quân Mỹ. Ông đến đó trong một chuyến đi chụp cho loạt bài đăng trên tạp chí Asahi Camera.

Theo lời ông kể lại, một buổi sáng ông bước ra khỏi khách sạn, máy ảnh trong tay, và thấy một con chó hoang đang lang thang sưởi nắng. Ông bấm máy. Tấm ảnh ấy về sau trở thành hình ảnh được nhắc tới nhiều nhất trong sự nghiệp của ông.

Con chó có bộ lông rối, dáng hơi giống sói. Nó đứng nghiêng, quay đầu lại nhìn thẳng vào ống kính, cảnh giác, có chút hung hăng. Ảnh đen trắng, tương phản mạnh, hạt thô. Mắt người xem không đi đâu khác được. Chỉ có ánh mắt ấy.

Một bức tự hoạ

Moriyama đã nhiều lần nói về con chó này như một kiểu tự hoạ. Ông tả mình cũng đi lang thang, trừng mắt nhìn mọi thứ, thỉnh thoảng sủa lên. Có điều gì đó trong con chó gần với cách ông nhìn sự vật, và có lẽ gần với dáng vẻ của ông khi đi trên phố.

Ông cũng nói rằng từ khi làm nhiếp ảnh, ông luôn có cảm giác mình là kẻ đi lạc. Không thuộc về đâu, không đứng yên lâu ở đâu. Máy ảnh là cách để đi qua thành phố mà không phải dừng lại.

Chi tiết Misawa làm bức ảnh nặng thêm. Một thị trấn Nhật sống cạnh căn cứ quân sự của nước đã thắng trận. Quán bar, biển hiệu tiếng Anh, lính Mỹ trên phố. Con chó hoang ở đó, giữa hai thế giới, không thuộc về bên nào. Moriyama không nói điều này thành lời, nhưng người xem khó tránh nghĩ tới.

Thô, nhoè, mất nét

Daido Moriyama sinh năm 1938. Cuối thập niên 1960, ông tham gia Provoke, một tạp chí nhỏ của nhóm nhiếp ảnh gia và nhà thơ trẻ ở Tokyo. Họ muốn phá bỏ lối chụp sạch sẽ, rõ ràng, có bố cục của nhiếp ảnh báo chí và quảng cáo.

Cách chụp của nhóm được gọi bằng ba chữ tiếng Nhật: are, bure, boke. Hạt thô, rung nhoè, mất nét. Ảnh chụp vội, thường không nhìn qua kính ngắm, máy nghiêng, đường chân trời lệch. Kết quả là những hình ảnh giống cảm giác hơn là thông tin.

Stray Dog, Misawa có đủ những đặc điểm ấy, nhưng lại rất rõ ở chỗ quan trọng nhất: đôi mắt. Hạt ảnh thô, bóng tối nặng, nhưng ánh nhìn của con chó thì đọc được ngay, rõ và đứng yên. Có lẽ đó là lý do tấm ảnh ở lại lâu đến vậy trong trí nhớ người xem.

Từ Tokyo tới San Francisco

Năm 1999, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại San Francisco mở Daido Moriyama: Stray Dog, do Sandra S. Phillips, người phụ trách nhiếp ảnh của bảo tàng, thực hiện. Bảo tàng giới thiệu đây là triển lãm đầu tiên nhìn lại toàn bộ sự nghiệp của Moriyama, với gần hai trăm ảnh đen trắng và một tác phẩm lớn bằng ảnh Polaroid.

Triển lãm mang tên con chó. Nó đặt trọng tâm vào quan hệ mơ hồ của xã hội Nhật hậu chiến với ảnh hưởng phương Tây, đặc biệt là ảnh hưởng Mỹ. Một bản in Misawa năm 1971 nằm trong bộ sưu tập của SFMOMA, do Van Deren Coke tặng.

Hơn năm mươi năm sau buổi sáng ở Misawa, con chó vẫn ngoái lại. Nó đã được in lại trong sách, trong catalogue, trên áp phích. Nhưng tấm ảnh chưa mất sức nặng, vì câu hỏi của nó vẫn còn: ai đang nhìn ai? Một nhiếp ảnh gia khác cũng đi về vùng đông bắc Nhật, nhiều thập kỷ sau, là Lieko Shiga, và cũng chụp một vùng đất đứng giữa những thế giới.



Thành viên Penta