Essays · Contemporary Art

Lieko Shiga. Rasen Kaigan (Spiral Shore).

Biển lấy đi, rồi trả lại từng mảnh.

Lieko Shiga, Rasen Kaigan (Spiral Shore): ảnh màu dàn dựng ban đêm, người dân làng biển dưới ánh flash gắt, màu đậm như giấc mơ

© Shiga Lieko · Getty Museum


Nhiếp ảnh gia của làng

Năm 2008, Lieko Shiga chuyển về Kitakama, một làng ven biển ở vùng Tōhoku, phía đông bắc nước Nhật. Làng nhỏ, khoảng ba trăm bảy mươi người. Bà không đến như một phóng viên hay một nghệ sĩ đi tìm đề tài. Bà nhận làm nhiếp ảnh gia của làng.

Việc ấy nghĩa là chụp những gì một làng cần được chụp: lễ hội, sự kiện, sinh hoạt, con người. Bà sống ở đó, quen từng nhà, và ảnh của bà dần trở thành một cuốn biên niên của nơi này.

Nhưng ảnh của Shiga không giống ảnh kỷ niệm thông thường. Bà thường chụp ban đêm, dùng đèn flash mạnh, màu gắt, bố cục dàn dựng. Dân làng tham gia vào việc tạo hình ảnh: đứng ở đâu, cầm gì, làm động tác gì. Kết quả là những bức ảnh vừa thật vừa như mơ, một làng quê được nhìn qua giấc ngủ chập chờn.

Bảo tàng Getty giữ một tác phẩm của bà từ giai đoạn này, Portrait of Cultivation, năm 2009.

Ngày 11 tháng 3 năm 2011

Ngày 11 tháng 3 năm 2011, một trận động đất 9,0 độ xảy ra ngoài khơi bờ biển Tōhoku và kéo theo sóng thần. Ở Kitakama, hơn năm mươi người thiệt mạng. Nhiều nhà bị cuốn đi. Làng mà Shiga chụp suốt ba năm gần như không còn hình dạng cũ.

Sau thảm hoạ, Shiga không bỏ đi. Bà bắt đầu một việc khác: gom những tấm ảnh bị sóng đánh dạt vào bờ. Theo Getty, bà đã thu thập, rửa sạch và phân loại hơn ba mươi nghìn tấm ảnh.

Đó là ảnh cưới, ảnh sinh nhật, ảnh học sinh, ảnh chụp trước nhà. Nhiều tấm hỏng nặng, nhũ ảnh bong ra, màu loang, mặt người biến mất một nửa. Nhưng ngay cả khi hỏng, chúng vẫn là thứ duy nhất còn lại của một số gia đình. Việc rửa và giữ chúng để người thân đến nhận là một việc làm lặng lẽ, không phải nghệ thuật, nhưng nó thay đổi cách Shiga hiểu về nhiếp ảnh.

Bờ biển xoắn ốc

Rasen Kaigan, tức Spiral Shore, là tên loạt ảnh Shiga làm từ thời gian sống ở Kitakama. Nó bao gồm cả những năm trước sóng thần lẫn giai đoạn sau đó. Getty trưng bày sáu ảnh trong loạt này và giữ một tấm trong bộ sưu tập, mua bằng quỹ của Hội đồng Nhiếp ảnh của bảo tàng.

Chữ xoắn ốc gợi ra một thứ thời gian không đi thẳng. Trước và sau quấn vào nhau. Những bức ảnh dàn dựng chụp dân làng trước thảm hoạ, nhìn lại sau thảm hoạ, mang một nghĩa khác hẳn. Có người trong ảnh không còn nữa. Có nơi trong ảnh không còn nữa.

Ánh flash của Shiga làm người và vật hiện ra đột ngột từ bóng tối, như được gọi về. Trước năm 2011, cách chụp ấy là một lựa chọn thẩm mỹ. Sau năm 2011, nó giống một nghi thức: một ánh sáng ngắn, đủ để thấy, trước khi mọi thứ chìm lại vào đêm.

Nhiếp ảnh như ký ức chung

Thường thì ta nghĩ nhiếp ảnh là việc của một người: người chụp nhìn, người chụp chọn, người chụp ký tên. Rasen Kaigan đặt câu hỏi khác. Ảnh ở đây thuộc về ai? Về Shiga, về dân làng đã cùng dựng cảnh, hay về chính nơi chốn đã biến mất?

Ba mươi nghìn tấm ảnh nhặt từ bờ biển không phải của Shiga. Chúng là của những người chụp vô danh, những gia đình bình thường. Nhưng việc bà giữ chúng, cùng với việc bà tiếp tục làm ảnh của mình, cho thấy một cách nhìn: nhiếp ảnh là một phần của ký ức cộng đồng, không chỉ là tác phẩm của nghệ sĩ.

Kitakama nằm ở vùng đông bắc, nơi mà nhiều thập kỷ trước Daido Moriyama gặp con chó hoang ở Misawa. Hai nhiếp ảnh gia, hai thế hệ, cùng một vùng đất. Moriyama đi ngang qua. Shiga ở lại. Và chính việc ở lại cho bà thấy điều mà người đi ngang không thấy: một nơi chốn tồn tại qua những bức ảnh mà người ta giữ cho nhau.



Thành viên Penta