Essays · Contemporary Art
Dara Birnbaum. Technology/Transformation: Wonder Woman.
Lặp đủ lâu, phép màu lộ ra cái khung của nó.
Whitney Museum of American Art · Whitney Museum of American Art
Vài giây truyền hình, lặp lại
Cuối thập niên 1970, Wonder Woman là một phim truyền hình quen thuộc trên sóng Mỹ. Mỗi tập đều có một khoảnh khắc chờ sẵn: nhân vật chính xoay người, một luồng sáng bùng lên, và cô trở thành nữ anh hùng trong bộ trang phục sao và sọc.
Năm 1978 và 1979, Dara Birnbaum lấy những đoạn phim ấy và dựng lại. Kết quả là một video màu, có tiếng, dài năm phút năm mươi giây, được chiếu lặp. Tác phẩm mở đầu bằng những đợt lửa nổ. Rồi đến cảnh biến hình, lặp đi lặp lại. Rồi những vòng xoay chóng mặt, những lần viên đạn bật khỏi chiếc vòng tay, một cảnh trong phòng gương.
Không có lời thoại dẫn chuyện. Không có nhân vật phụ. Câu chuyện của cả một tập phim bị bóc đi, chỉ còn lại phần khung.
Birnbaum gọi cách dựng này là những khoảnh khắc biến hình được kéo dài, đi tới bằng những bước giật cục. Theo lời bà, khi câu chuyện chỉ còn chạy, xoay, cứu một người đàn ông, thì chủ đề nằm bên dưới mới nổi lên.
Chữ chạy trên màn hình
Ở phần sau, video chuyển sang chữ. Màn hình hiện lời bài hát Wonder Woman in Discoland của nhóm The Wonderland Disco Band, một bản disco ăn theo nhân vật. Từng dòng chữ nối nhau hiện ra, trong khi nhạc vang lên.
Chỗ này rất đáng chú ý. Hình ảnh nữ anh hùng không chỉ sống trong phim. Nó được bán lại dưới dạng bài hát, đồ chơi, quảng cáo. Mỗi lần chuyển sang một dạng khác, nó mang theo một ý tưởng về người phụ nữ: mạnh mẽ nhưng gợi cảm, quyền năng nhưng phục vụ.
Birnbaum không bình luận bằng lời. Bà chỉ đặt những mảnh ấy cạnh nhau và để người xem đọc. Khi lời bài hát hiện ra trần trụi trên màn hình, không còn nhịp điệu che chắn, những câu tưởng vui tai bỗng lộ ra điều chúng thực sự nói.
Lấy truyền hình để nói về truyền hình
Birnbaum là một trong những nghệ sĩ đầu tiên dùng chính đoạn phim của truyền hình đại chúng làm chất liệu. Cách làm này về sau được gọi là chiếm dụng hình ảnh: lấy hình của người khác, đặt vào một khung mới để nó nói điều khác.
Để làm được, bà cần thiết bị dựng mà nghệ sĩ khi ấy hiếm khi chạm tới. Phần kỹ thuật có sự tham gia của những người làm việc tại Nova Scotia College of Art and Design ở Canada. Việc dựng băng video khi đó chậm và khó hơn nhiều so với hôm nay. Mỗi lần lặp là một lần cắt nối thật.
Kết quả là một video ngắn, gắt, gần như thô bạo trong nhịp. Nó không đẹp theo nghĩa truyền hình. Nó giống một người cầm điều khiển tua đi tua lại một cảnh cho tới khi cảnh ấy mất hết phép màu.
Vì sao cảnh xoay ấy còn ở lại
Technology/Transformation: Wonder Woman nay nằm trong bộ sưu tập của Whitney Museum of American Art ở New York. Bảo tàng đã đưa nó vào những triển lãm lớn như America Is Hard to See năm 2015, và Television Delivers People trước đó.
Điều khiến nó còn đứng được là cách nó dạy người ta nhìn. Sau khi xem video, khó mà nhìn một cảnh biến hình trên màn ảnh như trước. Ta bắt đầu thấy nhịp dựng, thấy ánh sáng được đặt, thấy thân thể được sắp xếp để phục vụ một ánh nhìn.
Cùng thời ấy, những nghệ sĩ nữ khác cũng đem những vai trò quen thuộc ra soi lại, như Martha Rosler với căn bếp và bảng chữ cái dụng cụ. Rosler dùng cơ thể mình. Birnbaum dùng cơ thể của một hình ảnh đã có sẵn. Cả hai cùng hỏi một điều: ai đã định sẵn người phụ nữ phải trông như thế nào?
Hôm nay, khi hình ảnh được cắt, lặp và chia sẻ hàng triệu lần mỗi ngày, cách làm của Birnbaum trông gần như tiên tri. Bà chỉ cho thấy rằng lặp lại không bao giờ vô tội.
Contemporary Art