Essays · Contemporary Art
Douglas Gordon. 24 Hour Psycho.
Cái quen thuộc, khi chậm lại, trở nên xa lạ.
© Studio lost but found/VG Bild-Kunst, Bonn 2017/from · Gagosian
Một bộ phim kéo dài một ngày
Psycho của Alfred Hitchcock ra đời năm 1960. Nó là một trong những bộ phim được xem, được nhắc, được trích dẫn nhiều nhất trong lịch sử điện ảnh. Nhiều người biết cảnh trong phòng tắm dù chưa từng xem cả phim.
Năm 1993, Douglas Gordon, một nghệ sĩ trẻ người Scotland, lấy nguyên bộ phim ấy và làm một việc duy nhất: chiếu chậm. Thay vì 24 khung hình mỗi giây như tốc độ thông thường, ông chiếu khoảng hai khung hình mỗi giây. Bộ phim chưa tới hai tiếng bị kéo ra thành trọn 24 giờ.
Tác phẩm mang tên 24 Hour Psycho. Nó được trình bày lần đầu tại Tramway, Glasgow, năm 1993. Gordon không quay thêm cảnh nào, không cắt, không chỉnh. Toàn bộ tác phẩm là một sự chiếm dụng: một bộ phim của người khác, được đặt lại trong một khung thời gian khác.
Hình ảnh chiếu trên một màn lớn trong phòng tối. Không có tiếng. Người xem bước vào lúc nào thì gặp bộ phim ở đúng khoảnh khắc ấy, rồi bước ra khi muốn.
Nhìn chậm là nhìn khác
Ở tốc độ bình thường, Psycho là một cỗ máy tạo hồi hộp. Hitchcock tính toán từng nhát cắt để người xem nín thở. Khi bị làm chậm, cỗ máy ấy dừng lại. Hồi hộp biến mất. Thứ còn lại là những khung hình, từng cái một.
Một cái quay đầu mất vài phút. Một cánh cửa mở ra chậm như thể không bao giờ mở hết. Gương mặt diễn viên đứng yên đủ lâu để người xem nhìn thấy từng nếp da, từng vệt sáng. Những thứ vốn được làm ra để lướt qua giờ phải được nhìn.
Không có tiếng, căn phòng cũng đổi khác. Không còn tiếng nhạc dây chát chúa báo trước nỗi sợ. Chỉ còn tiếng bước chân của người xem khác, tiếng thở, tiếng cửa mở ra đóng lại. Bộ phim nổi tiếng nhờ âm thanh giờ phải đứng một mình bằng hình ảnh, và hình ảnh ấy trôi chậm đến mức gần như là một bức ảnh tĩnh đang thở.
Gordon từng quan tâm đến cách trí nhớ con người giữ phim ảnh. Ta thường nhớ một bộ phim rõ hơn thực tế, hoặc nhớ sai. 24 Hour Psycho đặt ký ức ấy cạnh bản gốc, nhưng ở một tốc độ mà ký ức không theo kịp. Người xem đứng giữa hai thứ: bộ phim trong đầu, và bộ phim trên màn.
Gần như không ai xem hết 24 giờ. Tác phẩm không đòi hỏi điều đó. Mỗi người mang về một mảnh, một khoảng vài phút, và mảnh ấy khác với mảnh của người khác.
Thời gian như một vật
Năm 1996, Douglas Gordon nhận giải Turner. 24 Hour Psycho là một trong những tác phẩm khiến tên ông được biết rộng rãi, và từ đó nó được trình bày ở nhiều nơi trên thế giới.
Năm 2017, tác phẩm được chọn để mở màn phòng trưng bày Hurley mới xây trong khu Lewis Arts của Đại học Princeton, từ ngày 29 tháng 9 đến 22 tháng 10. Gần 25 năm sau lần đầu ra mắt, cùng một bộ phim, cùng một tốc độ, vẫn đủ lạ để mở một không gian mới.
Điều khiến 24 Hour Psycho ở lại không phải sự táo bạo của việc chiếm dụng. Mà là cách nó biến thời gian thành thứ có thể cầm, có thể nhìn. Hai khung hình mỗi giây. Hai mươi bốn giờ. Những con số ấy là toàn bộ tác phẩm.
Nhiều năm sau, một nghệ sĩ khác, Christian Marclay, cũng làm một tác phẩm dài đúng 24 giờ từ phim của người khác: The Clock, ghép hàng nghìn cảnh có đồng hồ khớp với giờ thật. Hai tác phẩm đi hai hướng. Marclay nối thời gian trong phim với thời gian ngoài đời. Gordon kéo giãn thời gian trong phim đến mức nó tách khỏi đời. Nhưng cả hai cùng hỏi một điều: ta đang ở đâu trong dòng thời gian của một hình ảnh?
Contemporary Art