Essays · Contemporary Art
The Propeller Group. The Living Need Light, the Dead Need Music.
Người đi cần một bài hát. Người ở lại cũng vậy.
Carnegie Museum of Art · Carnegie Museum of Art
Một nhóm nghệ sĩ, một nghi lễ
The Propeller Group là một nhóm nghệ sĩ thành lập năm 2006 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Ba thành viên: Phunam Thuc Ha, sinh năm 1974 tại Việt Nam; Matt Lucero, sinh năm 1976 tại Mỹ; và Tuan Andrew Nguyen, sinh năm 1976 tại Việt Nam. Họ làm phim, video, sắp đặt, thường đứng ở chỗ giao nhau giữa nghệ thuật và văn hoá đại chúng.
The Living Need Light, the Dead Need Music là một bộ phim họ làm cho Prospect.3: Notes for Now, một triển lãm nghệ thuật lớn ở New Orleans, năm 2014. Phim quay một phần trong studio, một phần tại chỗ ở vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Đề tài là tang lễ. Không phải tang lễ trang nghiêm, lặng lẽ. Mà là những đám tang ở miền Nam Việt Nam, nơi có đoàn nhạc kèn đồng, người lên đồng, người khóc thuê, và cả những người diễn trò đường phố.
Trong những đám tang ấy, nỗi buồn và niềm vui không tách rời. Có tiếng khóc, rồi có tiếng nhạc rộn. Có người quỳ, rồi có người múa. Phim không chọn một trong hai. Nó để cả hai cùng có mặt.
Cảnh thật và cảnh dựng
Bộ phim đan xen những cảnh quay tại chỗ với những cảnh được dàn dựng. Người xem không phải lúc nào cũng phân biệt được. Một đoàn nhạc đi giữa đồng lúa có thể là một đám tang thật, cũng có thể là một cảnh được sắp đặt.
Sự lẫn lộn ấy không nhằm đánh lừa. Nó cho thấy nghi lễ vốn đã là một màn trình diễn. Người khóc thuê là người biểu diễn. Người lên đồng là người biểu diễn. Đoàn kèn là người biểu diễn. Đám tang là một sân khấu, nơi cộng đồng diễn cho nhau xem cách để tiễn một người.
Cách làm ấy cũng là cách The Propeller Group thường nhìn văn hoá: không đứng ngoài để giải thích, mà đi vào bên trong những hình thức có sẵn, mượn chính ngôn ngữ của chúng. Ở đây, ngôn ngữ ấy là tiếng kèn, tiếng trống, tiếng than khóc được trả tiền, và những bước chân đi chậm sau linh cữu.
Hình ảnh được quay ở độ phân giải rất cao. Màu sắc đậm, ánh sáng rực. Những bộ trang phục, những chiếc đèn, những vòng hoa hiện ra sắc nét như trong một bộ phim ca nhạc. Nhóm nghệ sĩ không làm mờ đi vẻ rực rỡ ấy để cho giống một phim tài liệu nghiêm túc.
Kết quả là một bộ phim vừa gần gũi vừa lạ. Người Việt nhận ra những âm thanh quen. Người nơi khác thấy một nghi lễ không giống gì họ biết về tang lễ.
Từ Mekong đến New Orleans
Trong phim có Một Cõi Đi Về, ca khúc của Trịnh Công Sơn, người nhạc sĩ mất năm 2001. Bài hát thường vang lên trong đám tang ở Việt Nam. Với nhiều người, nghe những nốt đầu là nhớ đến những lần tiễn đưa.
Phim cũng có một bản nhạc quen thuộc của New Orleans. Thành phố ấy có truyền thống đám tang với ban nhạc kèn đồng, đi trên phố, bắt đầu chậm và buồn, rồi chuyển sang vui. Làm phim cho một triển lãm ở New Orleans, The Propeller Group đặt hai truyền thống ở hai bờ đại dương vào cùng một khung hình, và để âm nhạc làm cầu nối.
Năm 2015 và 2016, phim được trình chiếu trong phòng Forum của Carnegie Museum of Art ở Pittsburgh, do Amanda Donnan tổ chức. Ở một bảo tàng Mỹ, xa cả Mekong lẫn New Orleans, nó vẫn giữ được tiếng ồn ào của một đám tang miền Tây.
Một trong ba thành viên của nhóm, Tuan Andrew Nguyen, sau này tiếp tục làm việc với ký ức và những cuộc tiễn đưa qua các châu lục, như trong The Specter of Ancestors Becoming. Nhưng ở đây, mọi thứ vẫn còn là tiếng nhạc. Người sống cần ánh sáng. Người chết cần âm nhạc. Tên phim đã nói đủ.
Contemporary Art