Essays · Photography

Edward Burtynsky. Oil.

Dầu không hiện ra. Chỉ có những gì nó để lại.

Edward Burtynsky, Oil: ảnh màu khổ lớn chụp một cánh đồng giếng dầu trải dài tới chân trời

The Photographers' Gallery · The Photographers' Gallery


Một nhận ra vào năm 1997

Edward Burtynsky là nhiếp ảnh gia người Canada, sinh năm 1955. Trước Oil, ông đã chụp nhiều năm những vùng đất bị con người thay đổi: mỏ khai thác, mỏ đá, bãi phế liệu. Đó là những phong cảnh không ai gọi là đẹp, nhưng có kích thước khiến người ta phải dừng lại.

Năm 1997, theo lời chính ông, có một lúc ông chợt nhận ra điều nối các phong cảnh ấy với nhau. Những vùng đất bị đào xới, san phẳng, chở đi đều được làm ra nhờ một thứ: dầu mỏ. Máy xúc chạy bằng dầu. Xe tải chạy bằng dầu. Cả nền công nghiệp mà ông đang chụp dựa trên nó.

Từ đó, ông quyết định đi theo chính dầu. Không phải như một vật thể, mà như một chu trình. Nó được lấy lên từ đâu, được biến thành gì, chạy qua những con đường nào, và rồi kết thúc ra sao.

Dự án kéo dài từ năm 1997 đến năm 2009. Mười hai năm, nhiều quốc gia, hàng trăm lần đứng trước những công trình khổng lồ để chờ ánh sáng và góc nhìn đúng.

Ba chặng của một chu trình

Năm 2012, The Photographers' Gallery ở London trưng bày Oil từ ngày 18 tháng 5 đến ngày 30 tháng 6. Triển lãm được làm cùng Huis Marseille, bảo tàng nhiếp ảnh ở Amsterdam, và Gallery Nicholas Metivier ở Toronto. Các bức ảnh được chia làm ba phần.

Phần thứ nhất là khai thác và lọc dầu. Đây là những cánh đồng giếng khoan như ở Belridge, California, chụp năm 2003: hàng trăm cần bơm lặp lại tới chân trời, đất xung quanh khô và phẳng. Rồi những nhà máy lọc với ống thép chằng chịt, nhìn xa như một thành phố không người.

Phần thứ hai là giao thông và văn hoá xe hơi. Những nút giao cao tốc ở Los Angeles năm 2003, những trạm xăng và dãy biển hiệu ở Breezewood, Pennsylvania năm 2008. Ở đây dầu đã thành chuyển động. Con người sống bên trong nó mà gần như không nghĩ tới nó.

Phần thứ ba mang tên The End of Oil, tức Cuối đường của dầu. Đây là những bãi phá tàu chở dầu, nơi thân tàu khổng lồ được cắt ra từng mảng thép, và những nơi phương tiện cũ bị dồn lại. Chu trình khép lại ở đó, bằng những mảnh vụn.

Khoảng cách và độ nét

Burtynsky chụp màu, in khổ lớn. Ông thường chọn điểm nhìn từ trên cao, có khi từ máy bay, có khi từ một điểm đứng cao trên mặt đất. Từ khoảng cách đó, con người nhỏ lại, gần như biến mất. Chỉ còn hình dạng của những gì họ làm ra.

Điều người xem nhớ nhất ở ảnh ông là độ nét. Từng cần bơm, từng làn xe, từng mảng gỉ sét đều rõ ràng, dù ảnh bao quát một vùng rất rộng. Mắt có thể đi rất lâu trên một tấm ảnh mà không hết chi tiết.

Cùng thời, những nhiếp ảnh gia khác cũng dùng khổ lớn và độ nét để nói về quy mô của đời sống công nghiệp, như Andreas Gursky với những dãy kệ hàng. Ở Burtynsky, quy mô ấy nằm ngoài trời, trên đất.

Chính vì thế ảnh của ông khó xếp loại. Chúng quá đẹp để là tài liệu thuần tuý, và quá chính xác để chỉ là cảnh đẹp. Burtynsky không viết khẩu hiệu dưới ảnh. Ông để người xem tự đứng trước sự bao la của nó và tự thấy khó chịu, hoặc bị cuốn hút, hoặc cả hai.

Có người trách ông làm cho sự tàn phá trở nên hấp dẫn. Có người cho rằng chính sự hấp dẫn ấy mới khiến người ta chịu nhìn lâu. Tác phẩm không giải quyết tranh luận này. Nó giữ tranh luận mở.

Một thứ không nhìn thấy

Oil là một bộ ảnh về một vật chất gần như không bao giờ xuất hiện trong khung hình. Dầu nằm dưới đất, chảy trong ống, cháy trong động cơ. Khi ta thấy được nó, thường là lúc nó đã tràn ra ngoài chỗ của nó.

Burtynsky chọn chụp những gì bao quanh nó. Hạ tầng, dấu vết, phần còn lại. Cách làm này cho thấy dầu không phải một nguyên liệu nằm đâu đó xa xôi. Nó đã thành hình dạng của đất đai, của thành phố, của những con đường ta đi mỗi ngày.

Nhìn lại sau hơn một thập niên, bộ ảnh đọc như một bản kê. Không có nhân vật, không có cốt truyện. Chỉ có một chuỗi nơi chốn, mỗi nơi là một chặng trong đời sống của một thứ chất lỏng màu đen. Và người xem, đứng trước những tấm ảnh lớn ấy, nhận ra mình cũng đang ở trong chuỗi đó.



Thành viên Penta