Essays · Photography
Francesca Woodman. Space².
Người đi, căn phòng giữ lại hình.
© Woodman Family Foundation / Artists Rights Society (ARS), New York · Hood Museum of Art, Dartmouth
Một cô sinh viên và một căn phòng
Francesca Woodman sinh năm 1958 ở Mỹ và mất năm 1981, khi mới hai mươi hai tuổi. Phần lớn những gì bà để lại được chụp trong vài năm ngắn ngủi, nhiều nhất là thời bà học nhiếp ảnh ở Rhode Island School of Design, thành phố Providence.
Space² là một loạt ảnh làm ở Providence trong khoảng năm 1975 đến 1976, khi Woodman còn là sinh viên năm đầu. Tên loạt ảnh là một phép chơi chữ toán học: không gian bình phương. Không gian được nhân đôi. Không gian của căn phòng, và không gian phẳng của tấm ảnh.
Chủ đề không đổi qua từng tấm: một cơ thể, thường là chính Woodman, đặt trong một góc phòng cũ. Tường bong tróc, sàn gỗ, cửa sổ, một cái tủ. Không có câu chuyện nào được kể. Chỉ có người và chỗ người đứng.
Những bản in là bạc gelatin, khổ nhỏ, cỡ tờ giấy 8 x 10 inch. Tấm mà Hood Museum of Art ở Dartmouth giữ là bản số 11 trong một ấn bản 40 bản.
Tủ kính và cánh tay
Tấm ảnh nổi tiếng nhất của loạt này đặt Woodman bên trong một tủ kính trưng bày, loại tủ người ta vẫn dùng để bày mẫu vật. Bà khỏa thân, người ép sát vào mặt kính, đứng thăng bằng trên mấy thanh gỗ trong lòng tủ. Xung quanh tối.
Cái tủ vốn là nơi để đặt đồ vật cho người khác nhìn. Một con chim nhồi bông, một khối khoáng thạch, một mảnh gốm. Woodman đặt chính mình vào vị trí ấy. Nhưng bà không nằm yên như mẫu vật. Một cánh tay vươn ra ngoài khung tủ, vượt khỏi ranh giới mà cái tủ vạch ra.
Nhãn của bảo tàng nhận xét rằng dù khỏa thân, người trong ảnh không trông yếu ớt. Bà từ chối làm một vật để trưng bày. Chi tiết cánh tay là chỗ sự từ chối ấy hiện ra: cơ thể đang ở trong hộp, nhưng quyền quyết định thì ở bên ngoài.
Đó là một hình ảnh vừa hài hước vừa gai người. Hài hước vì một sinh viên mười bảy tuổi chui vào tủ kính để chụp ảnh. Gai người vì cái tủ gợi nhớ những thứ đã chết được giữ lại cho người sống nhìn.
Phơi sáng lâu
Kỹ thuật chính của Space² rất đơn giản: để cửa trập mở lâu. Trong khoảng thời gian ấy, Woodman di chuyển. Căn phòng đứng yên nên hiện ra rõ nét. Cơ thể thì nhoè thành một vệt, có khi trong suốt đến mức nhìn xuyên qua thấy tường.
Kết quả là một sự đảo ngược. Thường trong ảnh chân dung, người là trung tâm và phông nền lùi lại. Ở đây, phông nền chắc chắn hơn người. Sàn gỗ, vết ố trên tường, khung cửa sổ đều có trọng lượng. Người chỉ là một làn khói đi ngang.
Nhiều ảnh trong loạt còn dùng những cách che khác. Cơ thể nép sau đồ đạc, bị một tấm kính làm phẳng, lẫn vào góc tường. Nhiều nhà phê bình đã nói rằng loạt ảnh này nhắc người xem một điều cơ bản: tấm ảnh nào cũng là một sự bóp méo. Máy ảnh không ghi lại thế giới. Nó ghi lại một khoảng thời gian bị nén thành một mặt phẳng.
Woodman dùng chính giới hạn ấy làm chất liệu. Vì phim cần thời gian để nhận ánh sáng, bà cho thời gian hiện hình trong ảnh, dưới dạng một cơ thể đang tan. Chỉ vài năm sau, Hiroshi Sugimoto để cửa trập mở suốt một bộ phim trong rạp chiếu. Hai người, hai lối, cùng một ý: thời gian là thứ máy ảnh ghi được.
Vì sao Space² còn được nhìn
Woodman mất sớm, và cái chết ấy thường phủ bóng lên cách người ta đọc ảnh của bà. Nhưng đứng trước Space², người xem không cần biết tiểu sử. Những gì hiện ra đã đủ: một người trẻ đang thử xem cơ thể mình và một căn phòng có thể nói chuyện với nhau bằng ánh sáng như thế nào.
Ảnh của bà ngày nay nằm trong nhiều bảo tàng lớn. Hood Museum of Art mua tấm ảnh tủ kính năm 2013 và đã đưa nó vào các triển lãm về cơ thể và bản sắc. Điều đáng để ý là tấm ảnh vẫn nhỏ. Người xem phải bước lại gần, cúi xuống, giống như nhìn vào một tủ kính thật.
Space² không kể câu chuyện về một người. Nó ghi lại dấu vết của một người trong một nơi chốn. Người thì mờ, nơi chốn thì rõ. Và chính cái mờ ấy làm người xem nhớ lâu hơn.
Photography