Essays · Modern Art

Henri Matisse. The Snail.

Bỏ cái vỏ, còn lại vòng xoắn.

Henri Matisse, The Snail: những mảng giấy màu cắt, xanh lá, cam, xanh lam, vàng, tím, xếp thành vòng xoắn trên nền trắng

Tate · Tate


Vẽ thẳng vào màu

Sau năm 1948, sức khoẻ không còn cho phép Henri Matisse đứng trước giá vẽ. Phần lớn thời gian ông phải nằm trên giường. Ông không vẽ tranh sơn dầu nữa. Thay vào đó, ông cắt hoặc xé những hình từ giấy đã được tô sẵn gouache màu tươi. Người Pháp gọi chúng là gouaches découpées, gouache cắt.

Matisse đã thử kỹ thuật này từ trước, trong cuốn sách tranh Jazz xuất bản năm 1947. Những năm cuối đời, nó trở thành con đường chính của ông, cùng với công trình trang trí Nhà nguyện Mân Côi ở Vence.

Ông giải thích lý do rất gọn. Cắt giấy cho phép ông vẽ ngay trong màu. Không còn phải vẽ đường viền trước rồi tô màu vào trong, để hai thứ cứ sửa lẫn nhau. Cây kéo đi thẳng vào mảng màu, và đường cắt chính là nét vẽ. Với ông, đó là một sự đơn giản hoá.

Những tác phẩm cắt giấy về sau, như The Snail, có kích thước rất lớn. Bức này gần 2,9 mét mỗi cạnh, lớn hơn cả một người đứng.

Căn phòng ở Hôtel Régina

Người thư ký của Matisse, bà Lydia Delectorskaya, về sau viết thư cho Tate kể lại cách tác phẩm được làm. The Snail ra đời ở Hôtel Régina tại Nice, nơi Matisse làm việc những năm cuối đời.

Matisse luôn có sẵn những tờ giấy đã được các trợ lý tô gouache, đủ mọi màu ông dùng cho giấy cắt. Một tờ giấy trắng làm nền, kích thước do ông chỉ định, được căng lên tường. Matisse cắt từng mảng rồi đưa cho trợ lý, chỉ chính xác chỗ cần đặt. Người trợ lý ghim mảng giấy lên nền.

Khi Matisse thấy bố cục đã xong, các mảng được dán nhẹ lên nền. Tấm panô được gỡ xuống khi ông cần bức tường cho tác phẩm tiếp theo. Theo lời bà Delectorskaya, không có bản vẽ chuẩn bị nào cho tác phẩm này.

Sau đó tác phẩm được gửi về Paris cho Lefebvre-Foinet để dán cố định lên toan. Trước khi xê dịch bất cứ thứ gì, người ta can lại toàn bộ bố cục thật chính xác, để không mảng nào lệch đi dù chỉ một milimét.

Từ con ốc thật đến vòng xoắn

Con gái Matisse, bà Duthuit, kể rằng thời gian ấy cha bà vẽ rất nhiều con ốc, và ý tưởng cho tác phẩm lớn nảy ra từ những bản vẽ đó. Ông kể với nhà văn André Verdet rằng ông cầm con ốc giữa hai ngón tay, vẽ đi vẽ lại, cho đến khi nhận ra một sự cuộn mở.

Trong The Snail không có con ốc nào. Chỉ có những mảng màu nối nhau, cuộn tròn quanh một tâm như vỏ ốc. Các mảng ở giữa tạo thành một vòng đồng tâm, gợi lại đường xoắn của cái vỏ.

Matisse đặt các cặp màu bổ túc cạnh nhau: đỏ với xanh lá, cam với xanh lam, vàng với tím. Mỗi cặp làm màu kia rực lên. Kết quả là một bề mặt rung, dù không có một đường cong nào được vẽ bằng bút.

Bà Delectorskaya viết rằng tên tác phẩm đến từ hình dáng của chuỗi mảng màu cuộn lại như vỏ ốc, và rằng đường xoắn của vỏ ốc gợi hướng chuyển động của vũ trụ. Nên bức này hoàn toàn không trừu tượng. Nhưng nếu ai muốn xem nó là trừu tượng, Matisse cũng đã chọn sẵn một tên khác: La Composition Chromatique, Bố cục sắc màu.

Gần trừu tượng nhất

Catalogue của Tate gọi The Snail là một trong những tác phẩm gần trừu tượng nhất của Matisse. Điều ấy đáng chú ý, vì Matisse cả đời gắn với hình người, nội thất, cửa sổ, hoa lá. Ở tuổi ngoài tám mươi, từ một con vật nhỏ bò chậm, ông đi đến gần biên giới của hình tượng hơn bao giờ hết.

Không lâu sau, ông còn thiết kế một cánh cửa sắt cho một lăng mộ, dựa trên những bản vẽ con ốc, nhưng cánh cửa ấy chưa bao giờ được làm.

Tate mua The Snail năm 1962 từ Jean Matisse, con trai nghệ sĩ, với sự hỗ trợ của hội Friends of the Tate Gallery. Trước đó nó đã đi qua loạt triển lãm những tác phẩm gouache cắt cuối đời của Matisse ở Bern, Amsterdam, Paris, New York, Chicago và San Francisco.

Đứng trước nó hôm nay, người xem thấy những mép giấy cắt, những mảng gouache tô bằng cọ. Đó là dấu vết của một buổi làm việc trong căn phòng ở Nice: một người không đứng được nữa, vẫn tìm ra cách vẽ bằng màu, như Mondrian theo một con đường rất khác cũng từng tin rằng màu thuần có thể tự mang lấy một bức tranh.



Thành viên Penta