Essays · Photography

Jo Spence. The Picture of Health?

Ai cầm máy ảnh, người đó được kể câu chuyện.

Jo Spence, The Picture of Health?: ảnh tự chụp cơ thể nghệ sĩ trong thời gian bệnh ung thư vú

© Terry Dennett and courtesy of the Jo Spence Memorial Archive, Ryerson Image Centre, Toronto · Aperture


Từ tiệm ảnh đến ảnh chính trị

Jo Spence bắt đầu như một thợ ảnh thương mại. Từ năm 1967 đến 1974, bà mở một tiệm chụp ảnh trên phố ở London: ảnh cưới, ảnh chân dung gia đình, ảnh thẻ. Bà biết rất rõ người ta muốn trông như thế nào trước ống kính, và biết cách làm cho họ trông như vậy.

Chính kinh nghiệm đó khiến bà nghi ngờ nhiếp ảnh. Những tấm ảnh cưới, ảnh gia đình mà bà chụp mỗi ngày đều theo một khuôn: người phụ nữ phải xinh, phải cười, phải ở đúng chỗ. Từ giữa thập niên 1970, bà chuyển hẳn sang một hướng khác.

Năm 1973, bà cùng lập Children's Rights Workshop ở London. Năm 1974, cùng người bạn đời và cộng sự lâu năm Terry Dennett, bà lập Photography Workshop ngay trong căn hộ của hai người. Bà tự gọi mình là nhiếp ảnh gia giáo dục, hay một người làm văn hoá. Ảnh, với bà, không phải để trang trí. Ảnh là công cụ để đặt câu hỏi về quyền lực, về giới, về giai cấp.

Máy ảnh trong phòng khám

Năm 1982, Spence được chẩn đoán ung thư vú. Bà bước vào hệ thống y tế như mọi bệnh nhân khác: xếp hàng, chờ đợi, bị thăm khám, được thông báo. Và bà nhận ra rằng trong hệ thống ấy, người bệnh gần như không có tiếng nói. Cơ thể họ được nhìn, được đo, được ghi chép, nhưng hiếm khi được hỏi.

Từ năm 1982 đến 1986, bà ghi lại quá trình đó bằng máy ảnh, trong một dự án đặt tên là The Picture of Health?. Dấu hỏi trong tên không phải ngẫu nhiên. Một bức ảnh về sức khoẻ trông như thế nào? Và ai là người có quyền chụp nó?

Bà làm việc cùng nhiếp ảnh gia Maggie Murray. Những tấm ảnh cho thấy cơ thể bà trong phòng bệnh, trên giường, trong những khoảnh khắc mà ảnh y khoa thường bỏ qua: người phụ nữ nhìn lại ống kính, không phải một ca bệnh nằm im.

Dự án cũng ghi lại việc bà tìm đến y học cổ truyền Trung Hoa như một con đường song song với y học phương Tây. Spence không trình bày đó như một câu trả lời. Bà ghi lại nó như một phần của việc tự mình đi tìm, tự mình quyết định.

Đặt mình vào trong khung hình

Cùng thời gian đó, Spence phát triển với nhiếp ảnh gia Rosy Martin một phương pháp làm ảnh dựa trên các buổi tư vấn đồng đẳng. Hai người thay nhau đóng vai, dựng lại những hình ảnh đã in sâu trong đời mình: người mẹ đi làm trong thời chiến, cô dâu trong ngày cưới. Rồi chụp lại. Mục đích là tháo rời những hình mẫu mà xã hội đặt lên người phụ nữ.

Năm 1986, bà xuất bản cuốn Putting Myself in the Picture, một cuốn tự truyện bằng ảnh, vừa riêng tư, vừa chính trị. Tên sách tóm lại cả sự nghiệp của bà: đặt chính mình vào khung hình, thay vì để người khác đặt mình vào đó.

Jo Spence qua đời năm 1992. Những năm cuối, bà vẫn tiếp tục chụp. Ảnh của bà giờ nằm trong các lưu trữ và bảo tàng, và được nhắc đến mỗi khi người ta bàn về cách nhiếp ảnh nhìn cơ thể người bệnh.

Đặt cạnh những chân dung của Peter Hujar trong Portraits in Life and Death, ảnh của Spence cho thấy một khác biệt: ở đây, người nằm trên giường cũng là người cầm máy. Không có khoảng cách nào giữa người bị nhìn và người nhìn.



Thành viên Penta