Essays · Photography
Josef Koudelka. Exiles.
Không có nhà. Chỉ có đường đi.
© Josef Koudelka · Magnum Photos
Từ Praha ra đi
Tháng 8 năm 1968, quân đội khối Hiệp ước Warszawa tiến vào Tiệp Khắc. Josef Koudelka, khi ấy là một kỹ sư trẻ mới làm nhiếp ảnh chưa lâu, có mặt trên đường phố Praha. Ông chụp xe tăng, đám đông, những người đứng chắn trước họng súng.
Những tấm ảnh ấy được đưa lén ra nước ngoài và in đi khắp thế giới mà không ghi tên người chụp. Năm 1969, người chụp vô danh ấy được trao huy chương vàng Robert Capa của Overseas Press Club. Ông không thể nhận dưới tên thật. Làm vậy là đặt mình và gia đình vào nguy hiểm.
Năm 1970, Koudelka rời Tiệp Khắc và xin tị nạn chính trị. Không lâu sau, ông gia nhập Magnum Photos. Ông sống không quốc tịch cho tới năm 1987, khi được nhập quốc tịch Pháp và lần đầu có lại một tấm hộ chiếu.
Một túi ngủ và mười lăm năm
Trong khoảng mười lăm năm, Koudelka sống với rất ít đồ. Một túi ngủ. Một đôi giày. Hai đôi tất. Mỗi năm một chiếc quần. Một chiếc áo khoác. Hai chiếc áo sơ mi, dùng ba năm. Ông không mua nhà, không thuê căn hộ. Nhiều đêm ông ngủ ngoài trời.
Ông cũng không nhận việc theo đơn đặt hàng, không chụp để lấy tiền. Ông chụp cho chính mình. Ông đi liên tục, tìm tới những lễ hội và những nơi có người tụ họp, và không ở chỗ nào quá ba tháng.
Ông đi từ Ireland xuống Tây Ban Nha, từ Anh sang Thuỵ Sĩ, từ quê nhà Tiệp Khắc sang nước Pháp, nơi sau này thành quê hương thứ hai. Ông chụp bằng phim 35mm, đen trắng. Số tờ phim tiếp xúc (contact sheet) ông để lại lên tới hàng chục nghìn.
Những gì ở trong khung hình
Ảnh trong Exiles hiếm khi kể một sự kiện. Chúng là những cảnh nhỏ: một con chó trên nền tuyết, một người đàn ông ngồi bên lề đường, một sân ga, một cánh đồng, một góc phố vắng. Nhiều tấm có rất ít người, và người trong đó thường quay đi, hay đứng xa.
Các khung hình thường chặt, nhiều mảng đen lớn, ánh sáng gắt. Có cảm giác người chụp luôn đứng ở rìa: rìa đám đông, rìa thị trấn, rìa buổi lễ. Có cả những tấm tự chụp, hiếm hoi, của chính người lưu vong: người chụp bước vào khung hình của mình.
Không tấm nào nói thẳng về nỗi nhớ nhà. Nhưng đặt cạnh nhau, chúng cho thấy một người nhìn thế giới như nhìn một nơi mình không thuộc về. Và vì không thuộc về, ông nhìn nó rất kỹ.
Cũng cần nhớ rằng đây là những năm trước điện thoại, trước thư điện tử. Một người lưu vong khi ấy thật sự đứt liên lạc với nơi mình ra đi. Thư từ chậm, về nước là điều không thể. Mỗi tấm ảnh trong Exiles vì thế được chụp bởi một người biết rằng mình không có đường quay lại, ít nhất là trong một thời gian rất dài.
Cuốn sách và những lần in lại
Exiles ra mắt thành sách năm 1988, do Robert Delpire ở Paris làm, với ấn bản tiếng Anh cùng Aperture ở New York. Sách có bài viết của nhà thơ Czesław Miłosz, người cũng từng sống lưu vong, cùng Robert Delpire và Stuart Alexander. Những lần tái bản sau có thêm mười tấm ảnh mới và lời bình mới.
Tháng 2 năm 2017, Trung tâm Pompidou ở Paris mở triển lãm Exiles, gồm ảnh từ năm 1968 tới đầu thập niên 1980, có cả những tấm chưa từng công bố và những tấm tự chụp. Cuốn sách đi kèm mang tên La Fabrique d'Exils.
Đọc cạnh Scents of Exile của Brian Goeltzenleuchter, một tác phẩm dùng mùi hương để nói về lưu vong, ta thấy hai con đường tới cùng một câu hỏi. Người đi xa mang theo gì? Goeltzenleuchter tìm câu trả lời trong mùi. Koudelka tìm nó trong ánh sáng, trong những con đường không dẫn về nhà.
Exiles không kể lại một đời. Nó chỉ giữ lại những gì một người đã nhìn thấy trong những năm không có chỗ nào để về.
Photography