Essays · Contemporary Art
Julian Rosefeldt. Manifesto.
Lời cũ, phòng mới. Nghĩa đổi theo phòng.
Staatliche Museen zu Berlin (Hamburger Bahnhof) · Staatliche Museen zu Berlin (Hamburger Bahnhof)
Mười ba màn hình, một người
Manifesto là một sắp đặt phim của nghệ sĩ Đức Julian Rosefeldt, hoàn thành năm 2015. Trong phòng trưng bày, mười ba bộ phim chạy song song trên mười ba màn hình. Người xem đi giữa chúng, dừng ở màn này, rồi bị giọng nói từ màn khác kéo đi.
Cả mười ba phim có chung một diễn viên: Cate Blanchett. Cô không đóng chính mình. Cô biến thành những người rất khác nhau. Một cô giáo. Một người điều khiển rối. Một người môi giới. Một người đọc điếu văn. Một người đàn ông vô gia cư.
Mỗi nhân vật nói một đoạn độc thoại dài. Nhưng lời họ nói không phải lời thoại phim thông thường. Đó là những câu lấy từ các tuyên ngôn nghệ thuật của thế kỷ 20.
Từ tháng Hai đến tháng Mười Một năm 2016, tác phẩm được trình chiếu ở Hamburger Bahnhof, bảo tàng nghệ thuật đương đại của Berlin. Thời gian trưng bày ban đầu dự kiến kết thúc vào tháng Chín, rồi được kéo dài thêm.
Cắt và ghép những lời tuyên bố
Rosefeldt đọc lại rất nhiều văn bản. Tuyên ngôn Vị lai của Marinetti. Những tuyên bố Dada của Tristan Tzara. Văn bản của Malevich về Chủ nghĩa Tối thượng. Tuyên ngôn Siêu thực của André Breton. Rồi những tiếng nói muộn hơn: Claes Oldenburg, Yvonne Rainer, Sturtevant, Adrian Piper, Sol LeWitt, và cả nhà làm phim Jim Jarmusch.
Anh không dựng lại chúng theo thứ tự lịch sử. Anh cắt bớt, ghép các đoạn của nhiều người lại, và viết thành mười ba đoạn độc thoại mới. Mỗi đoạn là một bản hoà của nhiều giọng, nhưng được nói ra bằng một cái miệng.
Sau đó là phần dựng cảnh. Trang phục, trang điểm, địa điểm. Mỗi đoạn độc thoại được đặt vào một tình huống của đời sống hôm nay. Những lời từng được hét lên ở quán cà phê nghệ sĩ hay in trên báo, giờ vang lên trong những nơi rất bình thường.
Tác phẩm được đồng sản xuất bởi nhiều nơi: Australian Centre for the Moving Image ở Melbourne, Art Gallery of New South Wales ở Sydney, Sprengel Museum ở Hannover, Ruhrtriennale và đài Bayerischer Rundfunk.
Khi lời lớn vào nơi nhỏ
Điều thú vị nhất của Manifesto nằm ở độ lệch. Một tuyên ngôn được viết để phá bỏ, để gây sốc, để kêu gọi. Khi nó được nói bởi một cô giáo trước lớp học, hay một người đọc điếu văn trước quan tài, nó nghe vừa buồn cười vừa lạ.
Đôi khi độ lệch làm lời nói trở nên rỗng. Những câu từng rất nóng giờ nghe như khẩu hiệu. Đôi khi ngược lại, chính bối cảnh bình thường làm lời nói sắc hơn. Người xem chợt nhận ra một ý tưởng tưởng như đã cũ vẫn còn đúng, vẫn còn nhức.
Blanchett giữ cả hai khả năng ấy. Cô không chế giễu những văn bản cô đọc. Cô nói chúng nghiêm túc, bằng giọng của từng nhân vật. Chính sự nghiêm túc ấy để lại khoảng trống cho người xem tự quyết định mình nghe thấy gì.
Cách làm này gần với một thao tác mà nhiều nghệ sĩ video khác cũng dùng: lấy lời có sẵn, cắt ra, đặt lại. Omer Fast từng ghép từng chữ của người dẫn tin CNN thành một lời độc thoại mới. Rosefeldt làm điều tương tự với lịch sử nghệ thuật, nhưng giữ lại sức nặng của từng câu gốc.
Vì sao đáng nhớ
Manifesto không phải một bài giảng lịch sử nghệ thuật. Nó không giải thích Dada là gì, Vị lai là gì. Nó để những lời ấy tự sống lại, trong những cơ thể và căn phòng mà người viết không thể tưởng tượng ra.
Câu hỏi nó đặt ra rất đơn giản: một ý tưởng có còn là chính nó khi bối cảnh của nó biến mất không? Những người viết tuyên ngôn tin rằng lời của họ phổ quát. Rosefeldt thử lời ấy trong một thế giới khác hẳn.
Kết quả không phải một câu trả lời duy nhất. Có đoạn lời cũ đứng vững. Có đoạn lời cũ sụp xuống. Người xem đi giữa mười ba màn hình và tự nghe.
Tác phẩm cũng nói về chính việc làm nghệ thuật. Mọi tuyên ngôn đều hứa một điều mới. Nhưng khi đọc chúng cạnh nhau, người xem thấy cái mới của thế hệ này trở thành cái cũ của thế hệ sau. Lời nối lời, như một chuỗi dài những người lần lượt đứng lên nói: đây mới là nghệ thuật.
Contemporary Art