Essays · Olfactory Art

Linnaeus. Bảy lớp mùi của nhà phân loại.

Bảy ngăn kéo cho một thứ không đứng yên.

Trang luận văn Odores medicamentorum của Linnaeus trong tập ba Amoenitates Academicae

Uppsala, 1752: Odores medicamentorum

Carl Linnaeus là giáo sư ở Đại học Uppsala. Ông đã in Systema Naturae năm 1735 và sắp in Species Plantarum năm 1753, cuốn sách đặt nền cho cách gọi cây bằng hai chữ Latinh mà ta còn dùng. Ông sống giữa những tủ mẫu vật, những tờ giấy ép cây, những danh sách.

Theo lối học thời ấy, sinh viên bảo vệ luận văn dưới sự chủ trì của giáo sư. Năm 1752, Linnaeus chủ trì luận văn Odores medicamentorum, tức mùi của các vị thuốc; người bảo vệ là Anders Wåhlin. Bản in ở Stockholm dày mười sáu trang. Năm 1756, luận văn được in lại trong tập ba của Amoenitates Academicae, bộ sách gom các luận văn do Linnaeus chủ trì.

Mục đích của văn bản gắn với y học của thế kỷ 18: người ta tin mùi của một vị thuốc cho biết nó tác động thế nào lên cơ thể. Ý tưởng ấy nay không còn đứng được. Cái còn lại, và được trích dẫn đến hôm nay, là bảng phân loại nằm ở giữa luận văn.

Trước khi xếp, văn bản dành vài trang cho cái mũi. Nó mô tả lớp niêm mạc trong hốc mũi và đưa ra một nhận xét: cơ quan ngửi được đặt ngay trên miệng, để không thứ gì có mùi đi vào bữa ăn mà chưa qua sự kiểm tra của mũi.

Bảy lớp mùi, từ thơm đến buồn nôn

Luận văn thừa nhận thường người ta chỉ chia mùi thành dễ chịu và khó chịu. Nó còn ghi rằng ta không biết mùi dễ chịu tác động ra sao, và có những mùi ở giữa, người này thích, người kia ghét. Rồi nó đề nghị bảy lớp.

Thơm hoa, odores fragrantes: hoa huệ, huệ ta, hoa quế trúc, nghệ tây. Thơm hăng, aromatici: lá các loài nguyệt quế, hoa cẩm chướng. Hổ phách xạ, ambrosiaci: xạ hương. Mùi tỏi, alliacei: tỏi, cải tỏi, a ngùy. Mùi dê, hircini: một loài ban hoa có tên hircinum, cây phong lữ Robert. Hôi, tetri: quả óc chó, cây hoàng dương, thì là, cả rau mùi. Buồn nôn, nauseosi: lê lư, hellebore, hoa của một loài cây sao biển có mùi thịt thối.

Ba lớp đầu là mùi dễ chịu. Bốn lớp sau thì không. Việc rau mùi nằm trong lớp hôi là một chi tiết đáng dừng lại: người châu Âu thế kỷ 18 và người Việt hôm nay có thể ngửi cùng một chiếc lá mà xếp nó vào hai ngăn khác nhau.

Phân loại cây và phân loại mùi

Với cây, Linnaeus có một thứ để bám vào: nhị và nhuỵ, đếm được, nhìn được, vẽ được. Với mùi, ông không có gì tương tự. Không có con số nào để đếm, không có hình dạng nào để vẽ. Bảng bảy lớp vì vậy dựa vào những ví dụ, những vật mà người đọc thời ấy có thể cầm lên và ngửi.

Đó vừa là điểm yếu vừa là điểm mạnh. Điểm yếu, vì mỗi lớp chỉ được định nghĩa bằng vài mẫu, và ranh giới giữa các lớp tuỳ vào mũi của người đọc. Điểm mạnh, vì bảng bám vào vật thật, không vào lý thuyết về cảm giác.

Bảng sống lâu hơn người tạo ra nó. Năm 1895, nhà sinh lý học Hendrik Zwaardemaker giữ nguyên khung bảy lớp, thêm lớp mùi ether và lớp mùi khét, thành chín lớp. Những cái tên Latinh của Linnaeus đi tiếp gần một thế kỷ rưỡi.

Ngăn kéo cho thứ bay hơi

Có một sự trớ trêu nhẹ trong luận văn này. Người giỏi nhất thế kỷ trong việc đặt mọi thứ vào chỗ của nó lại mở đầu bằng việc nói rằng mùi không chịu nằm yên trong chỗ nào. Ông vẫn làm bảng, vì một bảng không hoàn hảo vẫn cho người ta một cách nói chung.

Ngày nay, sinh học cho biết mũi người có khoảng bốn trăm loại thụ thể mùi, và mỗi mùi được nhận ra qua một tổ hợp của chúng. Không có bảy ngăn tự nhiên nào. Nhưng bảng của Linnaeus không vì thế mà vô ích. Nó cho thấy một người đứng trước một giác quan chưa có từ vựng, và cố gắng cho nó một cái tủ.

Đọc lại hôm nay, bảy lớp giống một bức chân dung của Uppsala năm 1752 hơn là một bản đồ của mùi: một khu vườn thuốc, một thư viện Latinh, và một nhà phân loại biết rằng mình đang làm một việc không thể làm trọn.



Thành viên Penta