Essays · Modern Art

Mark Rothko. Rothko Chapel.

Một căn phòng để đứng yên.

Rothko Chapel ở Houston: không gian bát giác với những bức tranh khổ lớn màu tím sẫm gần đen của Mark Rothko, sáng lên trong ánh sáng tự nhiên

Rothko Chapel · Rothko Chapel


Mười bốn bức tranh, một căn phòng

Rothko Chapel là một nhà nguyện ở Houston, Texas, không thuộc riêng tôn giáo nào. Năm 1964, hai nhà sưu tập John và Dominique de Menil đặt Mark Rothko làm một không gian thiêng cho thành phố. Nhà nguyện mở cửa năm 1971. Các kiến trúc sư là Philip Johnson, Howard Barnstone và Eugene Aubry.

Bên trong có mười bốn bức tranh khổ lớn của Rothko. Bảy bức có những hình chữ nhật đen, mép sắc, trên nền đỏ nâu sẫm. Bảy bức còn lại là những mảng tím đổi sắc rất khẽ. Rothko làm việc và thử nghiệm hơn hai năm, hoàn thành cả bộ năm 1967.

Căn phòng có mặt bằng bát giác, tranh treo quanh các vách, ánh sáng đi xuống từ trên cao. Với Rothko, ánh sáng tự nhiên là điều quan trọng. Chỉ nó mới cho thấy hết những sắc độ tinh tế trong bảng màu của ông, những chỗ đen không hẳn là đen, những chỗ tím gần như tan vào tường.

Người đặt hàng và người vẽ

Ý tưởng bắt đầu từ một chuyến đi. Mùa hè năm 1952, vợ chồng de Menil đến thăm những nhà thờ ở Pháp mà Fernand Léger và Henri Matisse đã góp những tác phẩm lớn nhất đời mình, và nơi Le Corbusier chuẩn bị xây nhà nguyện Ronchamp. Dominique de Menil kể lại rằng khi đó họ thấy một bậc thầy có thể làm được gì cho một công trình tôn giáo nếu được tự do hoàn toàn.

Họ chọn Rothko sau khi thấy những bức tranh ông vẽ cho nhà hàng Four Seasons ở New York cuối thập niên 1950, loạt Seagram Murals. Trong một lá thư gửi họ năm 1966, Rothko viết rằng độ lớn của nhiệm vụ này vượt quá mọi điều ông hình dung trước đó, và nó buộc ông vươn xa hơn những gì ông nghĩ mình làm được.

Rothko sinh ở Nga, là một trong những hoạ sĩ lớn nhất của Mỹ giữa thế kỷ hai mươi. Người ta hay xếp ông vào Biểu hiện Trừu tượng và Trường Màu, nhưng chính ông luôn phủ nhận cả hai cái nhãn ấy. Ông mất năm 1970, trước khi kịp thấy những bức tranh của mình được treo trong nhà nguyện.

Một nơi cho mọi đức tin

Dominique de Menil muốn nhà nguyện hướng về điều thiêng liêng mà không áp đặt khung cảnh của một tôn giáo nào. Nơi đây giữ một bộ sưu tập kinh sách của nhiều truyền thống: Kinh Thánh, Kinh Qur’an, Bhagavad Gita, Khordeh Avesta. Mỗi năm có khoảng một trăm nghìn người, thuộc mọi đức tin, đến đây từ khắp thế giới.

Ngoài quảng trường, trên mặt hồ phản chiếu, là Broken Obelisk của Barnett Newman, dành tặng Mục sư Martin Luther King Jr. Câu chuyện của nó không êm. Năm 1969, vợ chồng de Menil đề nghị góp tiền để thành phố Houston mua tác phẩm, đặt gần toà thị chính và đề tặng nhà lãnh đạo dân quyền vừa bị ám sát. Thành phố nhận tiền nhưng từ chối lời đề tặng. Họ rút đề nghị, tự mua tác phẩm, đặt nó trước nhà nguyện và đề tặng King trong lễ khai trương năm 1971.

Từ đó nhà nguyện vừa là nơi tĩnh lặng vừa là nơi gặp gỡ, nơi người ta đến để ngồi một mình và cũng để bàn về công lý. Hai điều ấy không mâu thuẫn. Cả hai đều bắt đầu bằng việc dừng lại.

Khi nước tràn vào

Một căn phòng sống nhờ ánh trời cũng phải chịu chính bầu trời ấy. Tháng 7 năm 2024, mưa lớn và gió mạnh của bão Beryl làm dột mái nhà nguyện. Nước làm hư một phần trần, vài vách tường và bốn tấm tranh của Rothko.

Nhà nguyện đóng cửa từ tháng 7 đến tháng 12 năm đó. Các tấm tranh bị ảnh hưởng được đưa đến một cơ sở bên ngoài để phục chế, dưới sự dẫn dắt của hãng bảo tồn Whitten & Proctor. Ngày 17 tháng 12 năm 2024, nhà nguyện mở cửa trở lại, nhưng thiếu bộ ba tranh ở vách phía đông.

Có lẽ khoảng trống ấy cũng dạy một điều. Những bức tranh của Rothko luôn cần một căn phòng, một thứ ánh sáng, một người đứng đủ lâu. Thiếu một phần, căn phòng vẫn ở đó, vẫn im lặng, và vẫn đợi.



Thành viên Penta