Essays · Contemporary Art

Nancy Holt. Sun Tunnels.

Ánh sáng đi qua một lỗ nhỏ thì thành đồng hồ.

Nancy Holt, Sun Tunnels: bốn ống bê tông lớn đặt giữa sa mạc Great Basin, Utah

Photograph: Nancy Holt; © Holt/Smithson Foundation and Dia Art Foundation / Licensed by Artists Rights Society, New York · Holt/Smithson Foundation


Bốn ống bê tông giữa sa mạc

Ở phía tây bắc bang Utah, trong sa mạc Great Basin, cách thị trấn bỏ hoang Lucin vài dặm về phía đông nam, có bốn ống bê tông nằm trên mặt đất phẳng. Mỗi ống dài khoảng 5,5 mét, đường kính khoảng 2,7 mét, đủ cao để một người lớn đứng thẳng bên trong.

Chúng được xếp thành hình chữ X mở. Đường chéo dài nhất của toàn bộ sắp đặt khoảng 26 mét. Xung quanh là đất trắng, cây bụi thấp, và đường chân trời gần như không có gì chắn.

Đó là Sun Tunnels của Nancy Holt, làm từ năm 1973 đến năm 1976. Năm 1974, bà mua 40 mẫu Anh đất ở đây chỉ để đặt tác phẩm. Nơi này hẻo lánh, xa mọi thành phố. Người muốn xem phải chủ động tìm đến, và thường ở lại đủ lâu để chờ ánh sáng đổi.

Chất liệu thì rất đơn giản: bê tông, thép, đất. Thứ làm nên tác phẩm lại không nằm trong danh sách ấy. Đó là mặt trời.

Hạ chí và đông chí

Hai ống nằm theo trục mặt trời mọc và lặn vào ngày hạ chí. Hai ống còn lại theo trục mặt trời mọc và lặn vào ngày đông chí. Vào những buổi sáng và buổi chiều ấy, người đứng ở đầu ống sẽ thấy mặt trời nằm gọn trong vòng tròn bê tông, như trong một ống kính.

Những ngày còn lại trong năm, mặt trời lệch dần khỏi các trục ấy, rồi quay về. Tác phẩm không đổi. Chỉ vị trí của ánh sáng đổi. Đứng ở đó qua một năm, người ta thấy chính chuyển động của trái đất quanh mặt trời được đánh dấu bằng bốn cái ống.

Holt từng kể rằng ý tưởng rõ dần khi bà ở trong sa mạc, nhìn mặt trời lên và xuống mỗi ngày, như đang theo dõi thời gian của trái đất. Tác phẩm là cách bà giữ lại việc nhìn ấy.

Những chòm sao trên thành ống

Trên thân mỗi ống có những lỗ tròn được khoét xuyên qua bê tông. Chúng không đặt ngẫu nhiên. Theo Holt/Smithson Foundation, các lỗ tương ứng với bốn chòm sao: Draco, Perseus, Columba và Capricorn, mỗi ống một chòm.

Ban ngày, ánh nắng đi qua các lỗ và in lên mặt trong của ống những đốm sáng tròn. Khi mặt trời di chuyển, các đốm sáng trượt chậm trên thành bê tông cong. Người ngồi bên trong thấy một bầu trời sao bằng ánh sáng ban ngày, và thấy nó chuyển động.

Bên trong ống là một chỗ có bóng râm, hiếm hoi giữa vùng đất trống. Tác phẩm vừa là một dụng cụ thiên văn, vừa là một chỗ trú giữa sa mạc trống.

Nhìn bầu trời qua một khung tròn

Nancy Holt thuộc thế hệ nghệ sĩ land art những năm 1970, những người rời phòng trưng bày để làm việc trực tiếp với đất, đá, khoảng không. Chồng bà, Robert Smithson, làm Spiral Jetty bên hồ Great Salt Lake, cũng ở Utah. Nhưng Holt đi theo một hướng riêng. Bà không định hình mặt đất. Bà định hình cách nhìn.

Sa mạc rộng đến mức mắt không bám được vào đâu. Các ống bê tông cắt cái rộng ấy thành những khung tròn, vừa đủ để nhìn một phần bầu trời, một đoạn chân trời. Nhờ bị giới hạn, cái nhìn trở nên chính xác. Một bầu trời quá rộng thì ta chỉ lướt qua. Một mảnh trời trong khung tròn thì ta dừng lại, và bắt đầu để ý đám mây nào đang trôi, ánh nắng đang nghiêng về phía nào, bóng của mình đang dài ra hay ngắn lại.

Ngày nay, Sun Tunnels thuộc Dia Art Foundation, được chăm sóc cùng Holt/Smithson Foundation. Nó vẫn đứng đó, không có người trông, không có vé. Mặt trời vẫn mọc đúng trong lòng ống vào những ngày đã định.



Thành viên Penta