Essays · Contemporary Art

Robert Smithson. Spiral Jetty.

Làm xong một vật, rồi để nơi chốn làm tiếp.

Robert Smithson, Spiral Jetty: vòng xoắn bằng đá bazan đen và đất đắp vào mặt nước hồ Great Salt Lake, Utah, nhìn từ trên cao

Photograph: Gianfranco Gorgoni; © Holt/Smithson Foundation and Dia Art Foundation / Licensed by Artists Rights Society, New York · Holt/Smithson Foundation


Một vòng xoắn trên hồ muối

Ở bờ đông bắc hồ Great Salt Lake, bang Utah, có một mũi đất tên là Rozel Point. Tháng Tư năm 1970, Robert Smithson cho đắp ở đây một con đê nhỏ, chạy từ bờ ra mặt nước rồi cuộn lại thành hình xoắn ốc, theo chiều ngược kim đồng hồ.

Theo Holt/Smithson Foundation, Spiral Jetty dài khoảng 457 mét và rộng khoảng 4,6 mét. Nó được làm từ khoảng 6.650 tấn đá bazan đen và đất lấy ngay tại chỗ. Cùng với đá là bùn, tinh thể muối kết tủa và nước hồ. Những thứ sau cũng được tính là chất liệu của tác phẩm.

Không có bệ, không có khung. Đá được đổ từ xe tải, san bằng máy. Tác phẩm là một đường vẽ lên mặt đất, nhưng là một đường có sức nặng hàng nghìn tấn.

Đứng trên bờ, người xem chỉ thấy một con đê đá cong dần. Muốn thấy trọn hình xoắn, phải leo lên dốc đồi phía sau, hoặc nhìn từ trên cao.

Chọn một nơi bị bỏ lại

Smithson không chọn Rozel Point vì nó đẹp. Theo Holt/Smithson Foundation, ông chọn nơi này một phần vì những dấu tích công nghiệp gần đó: những giàn khoan dầu bỏ hoang, và không xa là Golden Spike, nơi hai tuyến đường sắt xuyên lục địa của Mỹ nối vào nhau năm 1869.

Đó là một vùng đất của những thứ đã được dùng rồi bỏ đi. Smithson thích những nơi như thế. Ông hay viết về entropy, xu hướng mọi thứ trượt dần từ trật tự sang hỗn độn, từ nóng sang nguội, từ có hình sang tan rã. Những giàn khoan rỉ sét bên hồ là entropy ở dạng nhìn thấy được.

Vòng xoắn của ông không chống lại quá trình ấy. Nó được đặt vào giữa quá trình ấy. Tác phẩm được nghĩ ra để tương tác với môi trường luôn thay đổi của nơi nó nằm.

Nước hồ Great Salt Lake mặn hơn nước biển nhiều lần. Mực nước lên xuống theo mưa, theo hạn, theo lượng nước con người lấy đi. Có những giai đoạn vòng xoắn chìm dưới mặt hồ. Có những giai đoạn nó lộ ra, đá đen phủ một lớp muối trắng.

Một tác phẩm, ba hình thức

Spiral Jetty không chỉ là con đê đá. Ngay sau khi đắp xong, Smithson cùng Nancy Holt quay một bộ phim cũng tên Spiral Jetty, năm 1970. Hai năm sau, năm 1972, ông viết một bài tiểu luận cùng tên.

Với Smithson, ba thứ ấy cùng thuộc về một tác phẩm. Con đê nằm ở Utah, xa mọi thành phố, ít người đến được. Phim và bài viết đưa nó tới những nơi con đê không tới. Người ta có thể biết Spiral Jetty qua màn hình hay trang giấy trước khi đứng trên nó.

Nancy Holt là vợ ông, và cũng là một nghệ sĩ land art. Vài năm sau, bà dựng Sun Tunnels ở sa mạc Great Basin, cũng ở Utah. Hai tác phẩm cùng một vùng đất, nhưng nhìn theo hai hướng khác nhau: ông nhìn xuống mặt đất và nước, bà nhìn lên mặt trời.

Năm 1973, Smithson mất trong một tai nạn máy bay khi đang khảo sát cho một tác phẩm khác ở Texas. Ông 35 tuổi. Spiral Jetty trở thành tác phẩm lớn nhất mà ông để lại.

Để thời gian làm tiếp

Năm 1999, Nancy Holt và di sản của Smithson tặng Spiral Jetty cho Dia Art Foundation. Từ đó, Dia giữ và chăm sóc tác phẩm cùng Holt/Smithson Foundation.

Nhưng chăm sóc ở đây không có nghĩa là giữ nguyên. Không ai lau muối khỏi đá, không ai đắp lại chỗ bị sóng bào. Tác phẩm được để cho nơi chốn tác động, đúng như ý ban đầu. Tinh thể muối cứ kết lên rồi tan đi. Bùn cứ phủ lên rồi khô lại.

Người đến thăm hôm nay thấy một Spiral Jetty khác với năm 1970, và người đến thăm mười năm sau sẽ thấy một Spiral Jetty khác nữa. Không có phiên bản nào là bản gốc. Tác phẩm là toàn bộ quá trình đổi thay ấy.

Hình xoắn ốc cũng hợp với ý này. Nó không khép lại như một vòng tròn. Nó cứ cuộn vào trong, như thể vẫn còn đang đi.



Thành viên Penta