Essays · Olfactory Art
Ōjukukō (Ranjatai).
Mỗi vết cắt là một người đã muốn giữ lấy mùi.
Tokyo National Museum (Shōsōin repository, exhibition page) · Tokyo National Museum
Một khúc gỗ trong kho báu
Shōsōin là kho báu của chùa Tōdai-ji ở Nara. Nơi đây giữ hàng nghìn đồ vật từ thế kỷ 8 và những thế kỷ sau: nhạc cụ, vải, gương, giấy tờ, dược liệu. Trong số đó có một khúc gỗ trầm hương mang tên chính thức là Ōjukukō.
Theo Bảo tàng Quốc gia Tokyo, khúc gỗ được gọi là hương thơm nhất dưới gầm trời, và được xem là một trong những lễ vật cao quý nhất dâng lên Đức Phật. Nó dài 156 cm và nặng chừng 11,6 kg. Thân sẫm, đặc, hình dáng không đều, như mọi khúc trầm thật.
Tên gọi thông dụng hơn của nó là Ranjatai. Ba chữ Hán của cái tên này được chọn khéo: trong mỗi chữ ẩn một chữ của tên chùa Tōdai-ji. Tên khúc gỗ tự mang theo địa chỉ của nơi cất giữ nó.
Những người đã cắt
Ranjatai nổi tiếng không chỉ vì mùi. Nó nổi tiếng vì những người đã lấy đi một phần của nó.
Bảo tàng Quốc gia Tokyo nêu ba cái tên: Ashikaga Yoshimasa, tướng quân thế kỷ 15; Oda Nobunaga, người đã gần thống nhất Nhật Bản vào thế kỷ 16; và Thiên hoàng Minh Trị, ở thế kỷ 19. Mỗi người cắt một mẩu nhỏ. Nobunaga cắt vào năm 1574, sau khi được triều đình cho phép mở kho.
Trên thân khúc gỗ có những mảnh giấy nhỏ đánh dấu chỗ từng bị cắt. Chúng giống những chú thích bên lề một văn bản. Đọc chúng, người ta đọc được một phần lịch sử quyền lực ở Nhật.
Việc cắt Ranjatai không phải chuyện thưởng hương thông thường. Được phép mở Shōsōin và lấy đi một mẩu trầm là một dấu hiệu của vị thế. Mùi hương trở thành một thứ chứng nhận.
Khúc trầm đến từ đâu, và khi nào
Trầm hương không mọc ở Nhật. Nó hình thành trong thân một số loài cây ở vùng nhiệt đới châu Á khi cây bị tổn thương. Nhựa thơm tích lại quanh vết thương, và qua năm tháng, phần gỗ ấy đặc lại, sẫm màu, thành trầm.
Tháng 10 năm 2025, Văn phòng Shōsōin thuộc Cơ quan Nội chính Hoàng gia, cùng các nhà nghiên cứu của Đại học Kyoto và trung tâm RIKEN SPring-8, công bố kết quả phân tích Ranjatai. Khúc gỗ là trầm hương Đông Nam Á, được chở tới Nhật bằng thuyền. Định tuổi bằng carbon phóng xạ cho thấy cây đã lớn lên trong khoảng cuối thế kỷ 8 đến cuối thế kỷ 9. Họ tìm thấy hơn 300 chất trong mùi của nó.
Bảo tàng Quốc gia Tokyo cũng nhắc tới một ghi chép cổ: năm 595, dưới triều Nữ hoàng Suiko, một khúc trầm dạt vào bờ đảo Awaji. Theo kết quả định tuổi mới, khúc gỗ đang nằm ở Shōsōin không thể là khúc gỗ năm ấy. Nhưng câu chuyện cho thấy trầm hương đã đến Nhật từ biển, và đã được coi như một báu vật từ rất sớm.
Vì sao khúc gỗ đáng nhớ
Mùa thu năm 2019, Bảo tàng Quốc gia Tokyo đưa Ranjatai ra trưng bày tại toà Heiseikan, từ ngày 14 tháng 10 đến ngày 24 tháng 11, trong triển lãm đặc biệt mừng Thiên hoàng mới lên ngôi. Người xem xếp hàng để nhìn một khúc gỗ mà họ không được ngửi.
Đó là điều lạ nhất về Ranjatai. Một vật có giá trị vì mùi, nhưng rất ít người từng được ngửi nó. Người ta biết về mùi ấy qua ghi chép, qua phân tích hoá học, qua những vết cắt.
Ranjatai không phải tác phẩm của một nghệ sĩ. Nó là tác phẩm của một cái cây, một vết thương, và hàng thế kỷ người ta quyết định giữ lại thay vì đốt đi.
Nguồn: Tokyo National Museum, JST
Olfactory Art