Essays · Olfactory Art
Tomoharu. Set of incense utensils.
Mỗi dụng cụ là một động tác được giữ lại.
© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)
Bảy món trong một ống bạc
Bộ dụng cụ nằm trong Victoria and Albert Museum ở London, số hiệu M.427-1910. Hồ sơ bảo tàng ghi người làm là Tomoharu, nơi làm là Nhật Bản, thời gian khoảng từ năm 1700 đến 1850. Chất liệu là bạc, cán bằng ngà.
Bộ gồm bảy phần. Hai chiếc đũa hương. Một dụng cụ vuốt tro. Một chiếc dùi. Một chiếc thìa dẹt. Một chiếc kẹp. Và một ống đựng để cắm tất cả vào. Ống đựng bằng bạc, thân chạm thủng và khắc hình hoa, cao 87 mm, đường kính 43 mm.
Tức là cả bộ đứng gọn trong lòng một bàn tay. Nhỏ hơn một chiếc cốc uống trà. Các món cắm thẳng đứng trong ống, cán ngà quay lên, giống một bó cành khô.
Mô tả của bảo tàng rất ngắn: dụng cụ cho trò chơi hương, gồm kẹp, thìa, dụng cụ vuốt tro, đũa hương và dùi, đựng trong ống bạc chạm hoa. Không có câu nào nói về người đã dùng nó, dùng ở đâu, dùng bao nhiêu lần.
Nghe hương, không đốt hương
Để hiểu vì sao cần tới bảy món, phải biết cách người Nhật chơi hương trong hương đạo, kōdō. Ở đó, gỗ thơm không bị đốt thành khói. Một viên than nhỏ được vùi trong tro của một chén hương. Tro được vun lên, vuốt thành hình. Trên đỉnh tro đặt một tấm mica mỏng. Mẩu gỗ, thường là trầm, được đặt lên tấm mica ấy.
Hơi nóng đi từ than, qua tro, qua mica, tới gỗ. Gỗ ấm lên từ từ và toả mùi mà không cháy. Người tham dự nâng chén lên gần mặt, lần lượt từng người. Và thay vì nói ngửi hương, người ta nói nghe hương.
Trong những trò chơi hương, người chơi nghe nhiều mẩu gỗ nối nhau rồi đoán mẩu nào giống mẩu nào. Không ai được nhìn tên gỗ. Chỉ có mùi, và trí nhớ về mùi vừa đi qua.
Mỗi bước ấy đòi một động tác chính xác. Tro phải được vuốt đều để hơi nóng đi đều. Tấm mica phải được đặt đúng chỗ. Mẩu gỗ nhỏ như hạt gạo phải được nhấc lên mà không rơi. Bộ dụng cụ là câu trả lời cho từng yêu cầu đó. Hồ sơ V&A chỉ liệt kê tên các món, không ghi món nào dùng vào lúc nào. Nhưng nhìn tên gọi, có thể thấy chúng chia nhau những việc của tay: gắp, xúc, vun, ghim.
Tomoharu và những gì không được ghi
Về người làm, bảo tàng chỉ để lại một cái tên: Tomoharu. Không có năm sinh, không có xưởng, không có thành phố. Khoảng thời gian ghi cho bộ dụng cụ kéo dài một thế kỷ rưỡi. Đó là cách một bảo tàng thành thật nói rằng nó không biết chắc.
Đường đi của bộ bạc cũng chỉ có một dòng. Năm 1910, bảo tàng mua nó từ ông Hogitaro Inada. Thông tin này được kiểm lại trong một dự án nghiên cứu nguồn gốc hiện vật năm 2022, dựa trên sổ sách của khoa Châu Á. Hiện bộ dụng cụ được trưng bày ở phòng 45, Toshiba Gallery, khu trưng bày nghệ thuật Nhật của V&A.
Vậy là ta có một vật mà người làm gần như vô danh, người dùng hoàn toàn vô danh, và mùi mà nó từng phục vụ thì đã tan từ lâu. Thứ duy nhất còn nguyên là hình dáng của các động tác. Chiều dài của đũa cho biết khoảng cách giữa tay và lửa. Độ dẹt của thìa cho biết mẩu gỗ nhỏ tới đâu. Những lỗ chạm hoa trên ống cho biết người ta muốn nhìn thấy cả khi không dùng.
Bộ dụng cụ đáng nhớ vì nó cho thấy một điều ít khi được nói ra: mùi hương cần một cách cầm nắm. Không phải mùi nào cũng tự đến. Có những mùi phải được chuẩn bị bằng bảy món bạc, bằng tro được vuốt phẳng, bằng một bàn tay biết lùi lại đúng lúc.
Olfactory Art