Essays · Olfactory Art
Peter de Cupere. Salt Flowers.
Hoa trắng như muối. Nhưng không có gì ở đây là muối.
© Peter de Cupere · Peter de Cupere (official artist site)
Một con sông thành biển
Năm 2017, IJssel Biennale ở Hà Lan chọn chủ đề biến đổi khí hậu. Hai mươi ba nghệ sĩ được mời trình bày cách họ hình dung hậu quả của nó lên dòng sông IJssel. Biennale kéo dài từ 14 tháng 6 đến 24 tháng 9.
Peter de Cupere, nghệ sĩ người Bỉ làm việc với mùi hơn hai mươi năm, chọn một kịch bản cực đoan. Mực nước biển dâng tới mức thung lũng IJssel bị nước biển tràn vào. Nước ngọt thành nước mặn. Hệ sinh thái hiện có chết đi.
Trong kịch bản ấy, ông tìm một cách sống sót mang tính không tưởng. Những chỏm băng trắng ở hai cực đã tan hết, nên ông thay chúng bằng những chỏm muối trắng lấy từ đại dương. Từ muối, ông dựng một thiên nhiên mới: cây, quả, rau, hoa, tất cả đều trắng.
Mỗi vật trong thiên nhiên ấy có một mùi riêng. Theo cách nghệ sĩ mô tả, mùi là thứ cho mỗi vật một bản sắc. Hình giống nhau, cùng một màu trắng. Chỉ mùi mới phân biệt được chúng.
Năm bông hoa, không bông nào thật
Tại biennale, De Cupere trưng bày năm bông Salt Flowers. Chúng trắng tinh, hạt lấp lánh dưới nắng. Nghệ sĩ đã tìm được cách gắn những hạt nhỏ vào nhau thành một hình đứng vững. Người xem gần như chắc chắn chúng được làm từ muối.
Họ sai. Tất cả những bông hoa được làm từ hạt thuỷ tinh.
Mùi cũng đánh lừa như hình. Ba bông mang mùi tươi mát, có khi mát quá mức. Những mùi ấy thật ra là chất khử mùi nhà vệ sinh và sản phẩm giặt giũ, thứ có mùi hoa theo kiểu tổng hợp. Một bông mang mùi oải hương nhân tạo, rất xa với cây oải hương ngoài đồng.
Hai bông còn lại thì hôi. Một bông mang mùi phân đạm hữu cơ làm từ bột máu, loại dùng để bón cây. Bông kia mang mùi thức ăn cho cá tầm. Cả hai đều là mùi của sản xuất: trồng trọt và nuôi cá, hai ngành phụ thuộc vào những gì con người đổ thêm vào đất và nước.
Cái gì còn lại sau khi thiên nhiên đi mất
Salt Flowers được dựng quanh một câu hỏi về nhận thức. Ta cảm nhận mọi thứ thế nào? Biết chính xác mình đang nhìn và ngửi cái gì quan trọng đến mức nào? Tác phẩm cho thấy cả hai giác quan đều có thể bị đánh lừa cùng một lúc, và người xem có thể đứng rất lâu trước một vật mà không đoán ra nó làm bằng gì.
Hai nhóm mùi mang hai lời nhắc khác nhau. Nhóm mùi dễ chịu cho thấy thứ có thể còn lại nếu khí hậu tiếp tục đổi như hiện nay: một thế giới mà mùi hoa chỉ còn trong chai nước giặt. Nhóm mùi hôi quay về phía nguyên nhân. Với ý tưởng cho gì nhận nấy, nghệ sĩ đặt câu hỏi về chính sách môi trường và kinh tế, về việc dùng quá nhiều phân bón, về nuôi cá quá mức.
Cùng năm, trong tuần khai mạc Biennale Venice, De Cupere còn làm một tác phẩm khác theo cùng hướng: những bông hoa thật bốc khói và toả mùi không khí ô nhiễm, như thể thiên nhiên đang trả đũa con người.
Salt Flowers lặng hơn. Không có khói, không có chuyển động. Chỉ có năm bông hoa trắng bên một con sông vẫn còn là nước ngọt. Người xem cúi xuống, ngửi, và nhận ra mùi quen từ phòng tắm nhà mình. Tác phẩm không cần nói thêm. Tương lai mà nó hình dung đã có mặt, một phần, trong những thứ ta dùng mỗi ngày.
Olfactory Art