Essays · Modern Art
Piet Mondrian. Tableau 2.
Cân bằng không phải là bằng nhau.
Solomon R. Guggenheim Museum · Solomon R. Guggenheim Museum
Một tấm toan gần vuông
Tableau 2 là một bức sơn dầu nhỏ, cao khoảng năm mươi sáu phân, rộng khoảng năm mươi ba phân. Gần như vuông, nhưng không hẳn. Piet Mondrian vẽ nó năm 1922, ở Paris. Hôm nay bức tranh thuộc bộ sưu tập của bảo tàng Guggenheim ở New York.
Trên mặt toan là một lưới đường đen, chỉ có đường ngang và đường dọc, gặp nhau ở góc vuông. Những đường ấy chia mặt tranh thành các ô. Vài ô được tô đỏ, vàng, xanh lam. Những ô còn lại là trắng và xám.
Không có hình người, không có cây, không có đường chân trời. Không có gì để nhận ra. Chỉ có màu, đường, và cách chúng đứng cạnh nhau.
Cái tên cũng không nói thêm gì. Tableau trong tiếng Pháp chỉ có nghĩa là bức tranh. Mondrian dùng những tên như vậy cho nhiều tác phẩm, đánh số như trong một cuốn sổ. Chính Guggenheim cũng giữ một bức khác mang tên Tableau No. 2/Composition No. VII, vẽ năm 1913, trước khi ông đi đến lưới đen và màu cơ bản.
Từ cây cối đến đường thẳng
Mondrian sinh năm 1872 ở Amersfoort, Hà Lan, và mất năm 1944 ở New York. Ông không bắt đầu với hình vuông. Những năm đầu, ông vẽ và ký hoạ thiên nhiên Hà Lan: đồi cát ở Zeeland, hoa cúc, những bình gốm trên bàn. Bộ sưu tập Guggenheim còn giữ nhiều tác phẩm từ giai đoạn ấy.
Rồi ông đến Paris, gặp Lập thể, và bắt đầu chia nhỏ vật thể thành những mặt phẳng. Nhưng ông đi xa hơn những người ông học. Từng bước, cây trong tranh ông thành những nét cong, nét cong thành nét thẳng, nét thẳng thành lưới. Guggenheim gọi con đường ấy là đi mãi xa hơn khỏi thiên nhiên, để chạm tới một bản chất hay tinh thần chung đằng sau vẻ ngoài của thế giới.
Với Mondrian, bớt đi không phải là mất. Mỗi lần bỏ một chi tiết, ông tin mình đến gần hơn với điều không thay đổi.
Một ngôn ngữ tên là Neo-Plasticism
Mondrian gọi thứ hội hoạ mới của mình là Neo-Plasticism. Luật của nó rất ít và rất chặt: chỉ đường ngang và đường dọc; chỉ ba màu cơ bản đỏ, vàng, xanh lam, cùng trắng, đen và xám. Mọi thứ được làm để chống lại ảo giác chiều sâu. Mặt tranh là một mặt phẳng, và nó phải được thấy như thế.
Ông gắn ngôn ngữ ấy với De Stijl, tiếng Hà Lan nghĩa là Phong cách, một nhóm nghệ sĩ và kiến trúc sư muốn nghệ thuật trừu tượng trở thành bản vẽ cho đời sống hiện đại: đô thị, gọn, ngày càng xa thiên nhiên.
Tableau 2 ra đời trong những năm đầu của ngôn ngữ ấy, khi Mondrian đã ở lại Paris và làm việc liên tục với lưới. Nhìn một bức như thế này, ta thấy ông không lặp một công thức. Mỗi bức là một lần thử lại: dời một đường, đổi kích thước một ô, xem cả mặt tranh có còn đứng vững không. Cùng mạch ấy, Composition C là một lần thử khác với cùng ba màu.
Vì sao nó vẫn đáng nhìn
Ngày nay, lưới đen và ba màu của Mondrian có mặt khắp nơi: trên đồ nội thất, quần áo, khách sạn, cả trong thiết kế phần mềm. Guggenheim nhận xét rằng những ý tưởng ấy đã đi xa hơn nhiều so với điều chính ông định làm. Chúng dễ bị xem như một mẫu trang trí.
Đứng trước một bức tranh thật thì khác. Tableau 2 nhỏ, vừa tầm mắt. Nhìn lâu, sự cân bằng của cả tấm toan hiện ra như một thứ được dò từng chút bằng mắt và tay, không phải được tính sẵn. Dời một đường vài phân, cả tấm toan sẽ nghiêng đi.
Cuối năm 2024, Guggenheim mở triển lãm Piet Mondrian: Ever further, mười tám tác phẩm lấy từ bộ sưu tập của bảo tàng, một trong những bộ sưu tập Mondrian tiêu biểu nhất thế giới. Người tuyển chọn, giám đốc Mariët Westermann, muốn người xem thấy ông là một hoạ sĩ luôn thử nghiệm, không chỉ là một nhà thiết kế hình học. Tableau 2 là một bằng chứng nhỏ cho điều đó.
Modern Art