Essays · Contemporary Art
Rebecca Horn. Concert for Anarchy.
Một nhạc cụ chỉ lên tiếng khi nó mất trật tự.
Tate · Tate
Một cây đàn lộn ngược
Concert for Anarchy được làm năm 1990. Bảo tàng Tate, nơi giữ tác phẩm, ghi chất liệu gọn trong một dòng: đàn piano, pít tông thuỷ lực và máy nén khí. Chỉ ba thứ.
Cây đàn là một cây đàn cánh thật, màu đen, loại vẫn thấy trong phòng hoà nhạc. Nhưng nó không đứng trên ba chân. Nó bị treo ngược lên trần, bụng quay lên, bàn phím chúc xuống phía người xem. Ở vị trí ấy, cây đàn trông như một con vật bị trói chân và treo lên.
Rồi, sau một khoảng lặng, cơ cấu thuỷ lực bên trong hoạt động. Nắp đàn bật mở. Bàn phím trượt ra, các phím đàn chĩa xuống như một cái lưỡi thè ra khỏi miệng. Cùng lúc, một hợp âm vỡ vang lên, không theo giai điệu nào. Vài giây sau, mọi thứ thu lại. Nắp đóng. Căn phòng yên như cũ.
Chuyển động ấy lặp đi lặp lại, cách quãng. Không ai bấm phím. Không có bản nhạc. Âm thanh chỉ là hậu quả của việc một cỗ máy tự làm rối chính nó.
Những cỗ máy có thân thể
Rebecca Horn sinh năm 1944 ở Đức. Bà bắt đầu được biết đến vào đầu thập niên 1970 với những vật đeo lên người: mặt nạ, găng tay có ngón dài bất thường, những khung vải và lông vũ nối dài cơ thể. Chúng làm người đeo vừa mạnh hơn vừa vụng hơn, vừa chạm được xa hơn vừa bị giới hạn nhiều hơn.
Dần dần, thân người biến mất khỏi tác phẩm, nhưng cảm giác về thân thể thì ở lại. Những cỗ máy của Horn đập cánh, gõ, run, mở ra rồi khép lại. Tate giữ nhiều tác phẩm như vậy của bà, có tên như Ballet of the Woodpeckers hay Mechanical Body Fan. Chúng không phải robot. Chúng giống những sinh vật có thói quen riêng.
Concert for Anarchy nằm trong mạch ấy. Cây đàn không tượng trưng cho một người, nhưng nó cư xử như một cơ thể. Nó nghỉ. Nó co giật. Nó thở ra một tiếng. Nó hồi lại.
Cây dương cầm có lẽ là vật kỷ luật nhất mà một nghệ sĩ có thể chọn. Nó gắn với nhiều năm tập luyện, với phòng khách tư sản, với sân khấu im phăng phắc. Lật ngược nó lên là lật ngược cả những thói quen ấy.
Hỗn loạn có lịch trình
Cái tên của tác phẩm là một nghịch lý. Một buổi hoà nhạc là thứ được sắp xếp kỹ nhất: giờ bắt đầu, thứ tự bài, khán giả ngồi yên, không ai được ho. Vô chính phủ là thứ ngược lại. Horn đặt hai chữ cạnh nhau, và để cây đàn giữ cả hai.
Bởi vì hỗn loạn ở đây cũng được lập trình. Máy nén khí nạp đầy, pít tông đẩy ra, rồi rút về. Cú bung ra là một sự kiện được tính trước. Chỉ có người xem là không biết nó đến lúc nào. Cái ta gọi là mất kiểm soát hoá ra là một kiểu kiểm soát khác, kín đáo hơn.
Có một điều khác đáng để ý: âm thanh chói tai kia không làm hỏng cây đàn. Sau mỗi lần, nó trở về hình dạng cũ, sẵn sàng cho lần sau. Sự đổ vỡ ở đây không có hồi kết. Nó thành một nhịp, như hơi thở hay mạch đập.
Đứng dưới cây đàn, người xem không nghe một bản nhạc. Họ nghe khoảnh khắc một vật được phép vỡ ra một chút, rồi gom mình lại.
Vì sao nó còn ở lại
Nhiều tác phẩm động học gây ấn tượng ở lần xem đầu, rồi thành trò lặp. Concert for Anarchy khác ở chỗ khoảng lặng giữa các lần chuyển động dài hơn chính chuyển động. Tác phẩm dạy người xem chờ.
Và trong lúc chờ, người ta nhìn kỹ hơn. Thấy lớp sơn đen bóng. Thấy dây cáp. Thấy bóng của cây đàn trên sàn. Thấy rằng một vật nặng như vậy đang lơ lửng, và việc nó lơ lửng đã là một kiểu căng thẳng.
Horn không giải thích cây đàn muốn nói gì. Nó chỉ lặp lại một cử chỉ: mở ra, kêu lên, khép lại. Người xem tự điền phần còn lại, bằng ký ức của chính họ về những lúc một thứ tưởng vững chắc bỗng lộ ra bên trong.
Những nhạc cụ không còn được chơi theo cách thông thường có một sức nặng riêng. Ở một nơi khác, Susan Philipsz ghi lại tiếng của những nhạc cụ bị chiến tranh làm hỏng. Horn thì để cây đàn nguyên vẹn, và chỉ lấy đi trật tự của nó.
Contemporary Art