Essays · Photography
Susan Derges. River Taw.
Dòng sông không được chụp. Nó tự để lại hình.
Một tờ giấy dưới mặt sông
Sông Taw chảy qua vùng Devon, miền tây nam nước Anh, gần xưởng làm việc của Susan Derges. Vào cuối những năm 1990, bà bắt đầu mang giấy ảnh ra sông vào ban đêm.
Tờ giấy lớn, dài khoảng một mét bảy, rộng khoảng sáu mươi phân. Derges nhúng nó xuống nước, ngay dưới mặt sông, ở những chỗ dòng chảy xoáy quanh cành cây và đá. Trong bóng tối, giấy nhạy sáng không bị hỏng. Khi mọi thứ đã sẵn sàng, bà bật một chớp đèn.
Ánh sáng chỉ kéo dài một phần rất nhỏ của giây. Trong khoảng ấy, mọi thứ nằm giữa đèn và giấy để lại bóng: gợn nước, xoáy nước, bọt, những chiếc lá đang trôi, những cành cây nhô ra từ bờ. Tờ giấy được mang về, tráng, và hình của một khoảnh khắc trên sông hiện ra.
Không có máy ảnh nào ở đó. Đây là photogram, cách làm ảnh bằng tiếp xúc trực tiếp giữa vật, ánh sáng và giấy.
Cách làm này đòi hỏi nhiều kiên nhẫn. Phải chọn đêm, chọn chỗ, chọn mực nước. Phải đứng trong bóng tối, gần dòng chảy lạnh, chờ đến lúc mặt nước có hình dạng đáng giữ. Người làm ảnh không nhìn thấy trước điều mình sẽ nhận được. Chỉ khi tờ giấy được tráng xong, dòng sông của đêm hôm ấy mới hiện ra lần đầu.
Những gì dòng sông mang theo
Nhìn kỹ những tấm River Taw, ta thấy tên của cả một bờ sông. Lá thanh lương trà, lá nhựa ruồi, mận gai, thường xuân, táo gai, phỉ, liễu. Đó là những loài mọc dọc sông Taw, rụng lá xuống và trôi gần mặt nước. Derges không sắp đặt chúng. Chúng đến vì dòng nước mang chúng đến.
Mỗi tấm ảnh vì thế gần giống một bản ghi của một chỗ cụ thể, vào một đêm cụ thể. Chỗ nước chảy nhanh thì gợn dày. Chỗ nước chậm thì mặt phẳng hơn, lá nằm yên hơn. Có tấm như một tấm vải dệt, có tấm như một bản đồ.
Ảnh gốc được làm trên giấy màu Cibachrome, loại giấy cho màu đậm và bề mặt bóng. Màu trong River Taw không phải màu thật của sông ban đêm. Nó là màu của ánh sáng và hoá chất gặp nhau trên giấy, một thứ màu mà mắt người đứng bên bờ trong đêm không bao giờ thấy được.
Khổ giấy dựng đứng, dài và hẹp, như một cột nước. Người xem đứng trước ảnh gần giống như đứng nhìn xuống mặt sông từ trên bờ.
Hai mươi hai năm sau
Làm việc ngoài trời, dưới nước, trong bóng tối, không phải lúc nào cũng thành công. Nhiều tờ giấy bị hư trong quá trình làm. Có tấm bị trầy, có tấm bị hỏng một góc. Chúng nằm lại trong xưởng, không được trưng bày.
Năm 2020, Danziger Gallery ở New York giới thiệu một triển lãm ngắn mang tên The River Taw Restored, từ cuối tháng Bảy đến đầu tháng Tám. Những tấm gốc bị hư được quét ở độ phân giải cao, sửa lại bằng máy tính, rồi in lần đầu tiên trên giấy Fujicolor Crystal Archive, mỗi hình chỉ hai bản.
Đó là một việc lạ và đáng suy nghĩ. Một khoảnh khắc dòng sông tự in hình đã xảy ra từ hơn hai mươi năm trước. Nó chờ trong một tờ giấy hỏng, chưa ai nhìn thấy. Rồi công nghệ mới cho nó được xuất hiện.
Dòng sông của năm ấy không còn. Nước đã chảy đi, lá đã mục. Chỉ tờ giấy giữ được hình của nó.
Vì sao đáng nhớ
River Taw đảo ngược cách ta thường nghĩ về nhiếp ảnh phong cảnh. Người chụp không đứng ở xa để chọn khung. Người làm ảnh đi xuống nước, đưa bề mặt nhạy sáng vào bên trong cảnh vật, rồi để cảnh vật tự làm phần còn lại.
Giống như những tia điện tự viết lên phim của Hiroshi Sugimoto, River Taw là hình của một năng lượng mà mắt người không theo kịp. Một bên là điện. Một bên là nước.
Cả hai đều cho thấy rằng có những thứ không thể nhìn, chỉ có thể chạm. Và vết chạm ấy đôi khi rõ hơn mọi cái nhìn.
Photography