Essays · Photography

Wolfgang Tillmans. Freischwimmer 54.

Ánh sáng đi qua, giấy nhớ lại.

Wolfgang Tillmans, Freischwimmer 54: những vệt màu mảnh như sợi tóc trôi trên nền tối, ảnh khổ lớn trong khung

© Wolfgang Tillmans · Städel Museum


Một bức ảnh ra đời trong bóng tối

Nhìn từ xa, Freischwimmer 54 giống một mặt nước. Những sợi màu mảnh uốn lượn trên nền tối, có chỗ dày lên thành một luồng, có chỗ tan ra như khói. Có người thấy tóc trôi, có người thấy rong, có người thấy một vệt mực nhỏ vào nước. Không ai đúng, vì bức ảnh không mô tả một vật cụ thể nào.

Wolfgang Tillmans làm tấm ảnh này năm 2004, trong loạt Freischwimmer mà ông bắt đầu từ năm 2003. Cách làm rất ít thành phần. Không có máy ảnh. Không có phim âm bản. Không có đối tượng đặt trước ống kính. Chỉ có phòng tối, tờ giấy ảnh nhạy sáng, và những nguồn sáng nhỏ ông cầm trên tay, đưa qua lại trên bề mặt giấy.

Ở đâu ánh sáng dừng lâu, giấy ghi đậm. Ở đâu tay lướt nhanh, vệt mảnh lại. Sau đó tờ giấy được tráng rửa như một bản in màu thông thường. Hình ảnh xuất hiện là bản ghi của một chuyển động, không phải bản sao của một cảnh.

Bản 54 là một tấm lớn: 237 x 181 cm, in C-print, đặt trong khung do chính nghệ sĩ thiết kế. Bảo tàng Städel ở Frankfurt mua tác phẩm năm 2008 bằng quỹ của Städelkomitee 21. Jahrhundert, nhóm bảo trợ sưu tập nghệ thuật thế kỷ 21 của bảo tàng.

Ảnh mà không chụp

Tillmans nổi tiếng từ những năm 1990 với các bức ảnh về bạn bè, đêm câu lạc bộ, đồ vật trên bậu cửa sổ, hay 56 tấm ảnh chiếc máy bay trong Concorde Grid. Ông chụp rất nhiều. Vì vậy loạt Freischwimmer gây chú ý: một người chụp ảnh giỏi quyết định bỏ máy ảnh xuống.

Việc này không hoàn toàn mới. Từ những năm 1920, Man Ray và László Moholy Nagy đã đặt đồ vật lên giấy ảnh rồi chiếu sáng, tạo ra những hình bóng không cần ống kính. Nhưng ở những bản ấy, vẫn còn vật: một chiếc chìa khoá, một cuộn dây, để lại bóng của nó. Trong Freischwimmer, không còn vật nào. Hình được tạo hoàn toàn bằng ánh sáng do tay người di chuyển.

Bảo tàng Städel mô tả loạt ảnh này như một cách tiếp nối hội hoạ bằng phương tiện nhiếp ảnh. Nhận xét ấy đáng để ý. Một nét cọ ghi lại chuyển động của cổ tay trên vải. Một vệt sáng trong Freischwimmer ghi lại chuyển động của cổ tay trong bóng tối. Khác nhau ở chỗ người vẽ nhìn thấy nét mình đang vẽ, còn Tillmans thì không. Ông chỉ thấy kết quả sau khi giấy qua thuốc.

Vì thế mỗi tấm là sự gặp nhau giữa ý định và điều ngẫu nhiên. Ông biết mình muốn một luồng cong, nhưng không biết chính xác nó sẽ mảnh đến đâu, màu sẽ chuyển ra sao. Giấy có phần quyết định của nó.

Tên gọi của một cú bơi

Freischwimmer trong tiếng Đức nghĩa là người bơi tự do, người đã bơi được một mình mà không cần bám vào thành bể. Cái tên hợp với những gì ta thấy trên giấy: các sợi màu như đang trôi, không bám vào hình nào, không có đáy, không có bờ.

Cái tên cũng nói về chính việc làm ảnh. Bỏ máy ảnh đi, nhiếp ảnh không còn bám vào thế giới bên ngoài. Nó không còn phải chứng minh rằng một cảnh đã có thật. Nó chỉ còn là ánh sáng, giấy, và hoá chất, ba thành phần cơ bản nhất của phương tiện này.

Điều thú vị là bức ảnh vẫn rất thật. Nó không bịa ra một cảnh, vì nó không có cảnh nào để bịa. Mỗi vệt trên giấy là một sự kiện đã xảy ra: một khoảnh khắc ánh sáng chạm vào bề mặt, trong một căn phòng tối ở một ngày năm 2004. Bức ảnh không kể về thế giới. Nó chứng nhận chính việc nó được tạo ra.

Treo trên tường Städel với kích thước lớn hơn một người đứng, Freischwimmer 54 đòi người xem đứng lâu. Nhìn gần, ta thấy các sợi tách ra, chồng lên nhau, có chỗ sáng gắt, có chỗ mờ đi. Nhìn xa, chúng hợp lại thành một dòng chảy. Hai cách nhìn không thay thế nhau. Tác phẩm cần cả hai.



Thành viên Penta