Essays · Modern Art

Edvard Munch. The Scream.

Một tiếng kêu không có âm thanh.

Edvard Munch, The Scream: hình người ôm mặt trên con đường có lan can, phía sau là vịnh biển và bầu trời đỏ cam cuộn sóng

Edvard Munch, The Scream. The Art Institute of Chicago, Clarence Buckingham Collection · Public domain


Một tấm bìa, một buổi chiều

The Scream, tiếng Na Uy là Skrik, được Edvard Munch làm năm 1893. Ông không vẽ trên toan. Ông dùng tempera và bút sáp dầu trên một tấm bìa cứng, cao 91 phân, rộng 73,5 phân. Chất liệu ấy khô nhanh, để lại những vệt màu còn thấy rõ hướng tay. Nhìn gần, bầu trời không phải một mảng đỏ phẳng mà là những dải cam, vàng, đỏ chạy song song, uốn lượn.

Bố cục rất đơn giản. Một con đường có lan can chạy chéo từ góc trái xuống. Bên phải là vịnh biển và những dải đồi xanh thẫm. Ở tiền cảnh, một hình người gầy, đầu gần như trọc, hai tay áp lên má, miệng mở tròn. Phía sau, hai người khác vẫn đi tiếp trên con đường, như không có chuyện gì xảy ra.

Góc dưới bên trái có chữ ký E. Munch 1893. Góc trên bên trái có một dòng chữ viết bằng bút chì, tiếng Na Uy, đại ý rằng bức tranh này chỉ có thể do một người điên vẽ ra. Mặt sau tấm bìa còn một bản phác thảo khác.

Hồ sơ của Nasjonalmuseet ở Oslo ghi thêm một tên tiếng Đức, Verzweiflung, nghĩa là tuyệt vọng. Năm 1893, tác phẩm được trưng bày lần đầu tại một phòng tranh trên đại lộ Unter den Linden ở Berlin, ngay trong năm nó ra đời.

Một hình ảnh được làm đi làm lại

The Scream không xuất hiện từ hư không. Năm 1892, Munch đã vẽ một bức có tên Tâm trạng ốm yếu lúc hoàng hôn. Tuyệt vọng. Cùng con đường, cùng lan can, cùng bầu trời. Một năm sau, ông đẩy hình người ra tiền cảnh, xoay mặt nó về phía người xem, và hình ảnh ấy thành một thứ khác hẳn.

Rồi ông không dừng lại. Theo Nasjonalmuseet, có hai phiên bản sơn: bức năm 1893 ở Oslo và một bức khác làm năm 1910 hoặc muộn hơn, nay thuộc Bảo tàng Munch. Có hai bản phấn màu, một bản không ghi năm nhưng được cho là khoảng 1893, một bản ký và ghi năm 1895. Cũng năm 1895, Munch làm một bản in thạch bản đen trắng.

Bản in thạch bản quan trọng theo một cách riêng. Nó cho phép hình ảnh ra khỏi một tấm bìa duy nhất, đi vào sách, vào báo, vào tường nhà người khác. Tiếng kêu bắt đầu có nhiều bản sao. Mỗi bản khác một chút về màu, về nét, nhưng cái dáng ôm mặt thì giữ nguyên.

Munch có thói quen quay lại với những hình ảnh của chính mình. Cách nghệ thuật hiện đại nhìn một bức tranh cũng đổi từ đây: không còn là cửa sổ nhìn ra thế giới, mà là dấu vết của một trạng thái bên trong. Với ông, một bức tranh chưa bao giờ xong hẳn. Nó là một cảm giác cần được làm lại cho tới khi nói đúng.

Dòng chữ bút chì

Dòng chữ ở góc trên bên trái từng là một câu đố nhỏ của lịch sử nghệ thuật. Ban đầu người ta cho rằng Munch tự viết. Tới năm 2008, phần đông các nhà nghiên cứu lại nghĩ nó do một người khác viết thêm vào về sau.

Năm 2020, bảo tàng soi tấm bìa bằng tia hồng ngoại và phân tích nét chữ viết tay. Kết luận quay về giả thuyết đầu tiên: chính họa sĩ đã viết dòng chữ ấy. Một người tự viết lên tác phẩm của mình rằng chỉ kẻ điên mới vẽ được nó. Có thể là mỉa mai. Có thể là tự vệ trước những lời chê bai ông đã nghe. Không ai biết chắc.

Điều chắc chắn là dòng chữ ấy mờ đến mức phần lớn khách xem không thấy. Nó không phải một phần của hình ảnh nổi tiếng. Nhưng nó là một phần của vật thể: một tấm bìa có người đã cầm bút chì viết lên, vào một ngày nào đó, với một tâm trạng nào đó.

Một tác phẩm được giữ kỹ

Tấm bìa về với bảo tàng quốc gia Na Uy năm 1910, là quà tặng của nhà sưu tập Olaf Schou. Từ đó nó gần như không rời Oslo. Năm 1994, bức tranh bị đánh cắp khỏi bảo tàng, và được tìm lại ngay trong năm ấy. Lần cuối nó được cho mượn ra nước ngoài là năm 1993, cho một triển lãm ở Nhật Bản.

Tempera và bút sáp trên bìa là những chất liệu nhạy cảm với ánh sáng và độ ẩm. Bức tranh vì thế được giữ như một vật dễ tổn thương, dù hình ảnh của nó đã in lên vô số áo thun, cốc, áp phích.

Đó là một nghịch lý đẹp. Hình ảnh thì ở khắp nơi. Vật thể thì chỉ có một, nằm trong một căn phòng ở Oslo, với lớp màu khô, nét bút chì mờ và bản phác thảo quay mặt vào tường. Tiếng kêu đã đi rất xa. Tấm bìa thì vẫn ở yên chỗ cũ.



Thành viên Penta