Essays · Photography
Rineke Dijkstra. Beach Portraits.
Đứng giữa biển và trời, không còn chỗ nào để nấp.
Một người, một bãi biển
Ngày 24 tháng 6 năm 1992, trên đảo Hilton Head ở bang South Carolina, nước Mỹ, Rineke Dijkstra chụp một thiếu niên mặc đồ bơi đứng một mình trên bãi cát. Một tháng sau, ngày 26 tháng 7 năm 1992, bà chụp một thiếu niên khác ở Kołobrzeg, một thị trấn biển của Ba Lan. Cả hai tấm đều thuộc loạt Beach Portraits, bắt đầu từ mùa hè năm ấy.
Trong những năm tiếp theo, Dijkstra đi tới nhiều bãi biển ở Ba Lan, Croatia, Ukraine, Bỉ, Anh và Mỹ. Ở mỗi nơi, bà làm cùng một việc: mời một thiếu niên đứng trước máy ảnh, lưng quay về phía biển, và chụp toàn thân.
Cấu trúc của mỗi bức ảnh gần như không đổi. Người mẫu đứng giữa khung hình. Phía sau là ba dải ngang: cát, nước, trời. Không có gì khác. Ảnh được in màu khổ lớn, nhiều bản khoảng 117 nhân 94 phân, đủ lớn để người xem đứng trước ảnh như đứng trước một người.
Cơ thể chưa biết cách đứng
Điều đầu tiên người xem nhận ra là sự vụng về. Những thiếu niên này chưa biết đặt tay vào đâu. Một bàn chân xoay vào trong. Một vai hơi nhô lên. Một bàn tay nắm vạt áo. Họ đang ở tuổi dậy thì, khi cơ thể thay đổi nhanh hơn khả năng người ta làm quen với nó.
Dijkstra không chờ họ thả lỏng. Bà không chụp khoảnh khắc tự nhiên, cũng không dựng một tư thế đẹp. Bà để họ đứng, và đợi đúng lúc sự tự ý thức hiện rõ nhất. Ánh mắt của họ nhìn thẳng vào ống kính, vừa phòng thủ vừa tò mò.
Máy ảnh đặt ở góc hơi thấp. Nhờ vậy, những cơ thể nhỏ bé đứng trên nền trời lại mang một vẻ lớn lao, gần như tượng đài. Sự tương phản ấy là sức mạnh của loạt ảnh: một người trẻ bình thường, đang lúng túng, bỗng được nhìn với sự trang trọng của một bức chân dung cổ điển.
Không kể chuyện riêng
Nền trong ảnh của Dijkstra luôn trung tính. Bà từng giải thích rằng nếu cho thấy quá nhiều về đời riêng của người được chụp, người xem sẽ lập tức đoán già đoán non về họ. Biển và trời là một nền chung, ở Ba Lan hay ở Mỹ đều gần giống nhau.
Nhờ vậy, những khác biệt nhỏ lại nổi lên. Kiểu đồ bơi. Màu da rám nắng. Cách chải tóc. Người xem bắt đầu so sánh, không phải để phân loại, mà để thấy rằng dưới những khác biệt ấy, sự lúng túng là chung. Một thiếu niên ở Kołobrzeg và một thiếu niên ở Hilton Head đứng trước máy ảnh với cùng một câu hỏi không nói ra: mình trông như thế nào.
Cách làm này đi xuyên suốt sự nghiệp của Dijkstra. Bà chụp những người mẹ chỉ vài phút sau khi sinh, những người đấu bò ngay sau trận đấu, và theo dõi một cô bé tị nạn người Bosnia, Almerisa, trong nhiều năm ở Hà Lan. Luôn là một người, ở một khoảnh khắc chuyển tiếp, nhìn thẳng vào máy ảnh.
Vì sao những bức ảnh ấy còn đứng đó
Năm 2012, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại San Francisco và Bảo tàng Solomon R. Guggenheim tổ chức triển lãm hồi cố Rineke Dijkstra, với khoảng 70 bức ảnh và năm tác phẩm video. Beach Portraits là trung tâm của triển lãm, và vẫn là loạt ảnh gắn liền nhất với tên bà.
Chân dung chụp thẳng, người mẫu nhìn vào máy, không có gì che chắn, là một truyền thống mạnh trong nhiếp ảnh. Diane Arbus cũng chụp người đối diện ống kính như thế, nhưng thường tìm tới những người ở rìa xã hội. Dijkstra chọn những người trẻ bình thường nhất, ở nơi bình thường nhất: một bãi tắm mùa hè.
Chính sự bình thường ấy làm các bức ảnh khó quên. Ai cũng từng đứng như vậy, ở một tuổi nào đó, không biết đặt tay vào đâu. Beach Portraits giữ lại khoảnh khắc mà hầu hết chúng ta đã quên.
Photography